Universiteit Leiden

nl en

Onderwijs

Stage voor masterstudenten: leem als traditioneel én duurzaam bouwmateriaal

17 november 2021

Duurzaam en ecologisch bouwen is de toekomst. Architecten zoeken daarom naar alternatieven voor vervuilende materialen zoals beton en staal. Een van die alternatieven is leem, een bouwmateriaal dat al duizenden jaar gebruikt wordt en momenteel met een comeback bezig is. Traditionele ambacht als route naar een duurzame toekomst. 

Project “Kijken in de grond”; leren van het verleden.

‘We leren van het verleden’ is een claim die archeologen graag maken. In dit project kun je dat heel letterlijk nemen. Het recept van lemen wanden in prehistorische huizen zal worden gebruikt om nieuwe leemstenen te maken. Doel van het project is om 15 portretten te maken van de Nederlandse bodem in de vorm van leemstenen, gemaakt met traditionele technieken en op basis van een landschapsbiografie. 

Het project in een notendop:

“Aan de hand van de geologische kaart van Nederland maken wij een serie portretten van de Nederlandse bodem. De vorm: ‘De op de wind gedroogde leemsteen.’ 
Het is een steen die je zelf zou kunnen maken. De steen wordt niet gebakken maar geperst en gedroogd op de wind. Het is een steen die 100% circulair is en slechts 1% van de productie-energie vergt ten opzichte van een gebakken steen. 
Op zoek naar geschikte delf-locaties reizen we door Nederland en vragen ons hierbij af wat het verhaal achter het landschap is. Op vijftien specifieke locaties wordt een unieke steen samengesteld waarvoor de lokale aarde, een plantaardige structuur en een plaatselijk mineraal de basis vormen. 

Binnen het format van de steen willen we het verhaal vertellen van het ontstaan van de plek waar de steen is gedolven. We gaan op zoek naar lokale tradities. We bekijken het landschap vanuit de geologie, archeologie, morfologie en vanuit de Nederlandse traditie van het maakbare landschap. Elke steen vormt een gecomprimeerde culturele landschapsbiografie van de plek van herkomst, een landschapsbiografie ‘en miniature’.”


“Kijken in de Grond” is een samenwerking tussen het Centre for Global Heritage and Development met architectenbureaus studio Stephan Schagen en CRITH-architecten. Daarnaast zijn Natuurmonumenten en OSKAM VF, het enige bedrijf dat leemproducten van Nederlandse bodem maakt, betrokken bij dit onderzoek. 

  • MA Internship Global Archaeology/Applied Archaeology/Heritage and Museum Studies
  • MA studenten met interesse in duurzaamheid, archeologische kennis relevant maken, toepassen en presenteren. 
  • MA studenten met interesse in het opstellen van een landschapsbiografie en prospectie van een landschap door middel van boringen.

Kortom, studenten die willen laten zien dat we daadwerkelijk van het verleden kunnen leren en dat willen laten zien aan het publiek. 

In groepen van twee ga je voor enkele specifieke locaties in Nederland een beknopte landschapsbiografie schrijven. Dat houdt in bureauonderzoek naar de geologie, archeologie en cultuurhistorie van die locatie. De keuzes voor de precieze delf-locaties wordt in afspraak met Natuurmonumenten bepaald. In samenspraak met de architecten richt je je vervolgens op één specifiek archeologisch verhaal dat verteld kan worden voor die locatie. Dat verhaal gaat gekoppeld worden aan de stenen gemaakt van de lokale klei. Zo krijgt iedere steen (letterlijk) een element uit de landschapsbiografie mee. 

Tevens ga je op deze locatie boren, samen met de architecten, en ben je welkom in de studio om mee te helpen aan het maken van deze windgedroogde stenen. 

Aan het einde van het project wordt je betrokken bij de geplande tentoonstelling van deze stenen en de bijbehorende verhalen en lessen voor de toekomst.
 

  • Geuldal (Neolithicum / Bandkeramiek / eerste huizen Nederland)
  • Maashorst (Middeleeuwen tot 19-20e eeuw / leemkuilen / steenfabrieken)
  • Veluwe (Vroege Middeleeuwen / ijzeroerwinning en metaalproductie)
  • Verdronken land van Saeftinghe (16e eeuw / Allerheiligenvloed / verdronken dorpen / zeeklei)
  • Tiengemeten (17e eeuw / zandplaat / quarantaine voor schepen)
  • Maaskant - Oss (Brons- en IJzertijd / link met opgravingen faculteit / rivierklei / huttenleem onderzoek)
  • Voorburg (Romeinse Tijd / Forum Hadriani / Kanaal van Corbulo)
  • Nijmegen (Romeinse Tijd / Holdeurn / tegel- en dakpanproductie / eerste ‘fabriek’ in Nederland)
     

Het is mogelijk om een scriptie te schrijven als onderdeel van dit project. In brons- en ijzertijdnederzettingen in Nederland wordt vrijwel altijd huttenleem gevonden, soms zelfs in grote hoeveelheden zoals bijvoorbeeld in Oss. Het is een vondstcategorie waar nog zeer weinig onderzoek naar is gedaan. Daar is nu een prima aanleiding toe. In relatie met dit project zijn er minstens twee onderzoeksvragen die we graag beantwoord zien: 

1)    Vergelijkend onderzoek huttenleem uit de Nederlandse prehistorie. Zijn ‘recepten’ regionaal verschillend? Van welke andere materialen wordt gebruik gemaakt om huttenleem te versterken? Bevindingen uit deze scriptie zullen gebruikt worden om nieuwe stenen vorm te geven. 

2)    Pigmentonderzoek naar huttenleem. De prehistorie lijkt een grauwe, pastelkleurige wereld als je de reconstructies in parken als Archeon moet geloven. Het idee is dat huizen besmeerd werden met een laag leem en daar blijft het bij. De mogelijkheid dat er een white wash werd aangebracht, of zelfs met kleur werd gewerkt is nog niet onderzocht. Werden huizen geverfd of is de prehistorie niets meer dan 50 tinten bruin? 
 

Natuurmonumenten steunt het project ‘Kijken in de grond’ met kennis, toegang tot hun gebieden en een ruimte voor de eindexpositie. Daarnaast staat een eerste presentatie van de stenen gepland voor de Dutch Design week 2022. 

Bekijk Webinar ‘Kijken in de grond’

Geïnteresseerd?

Neem contact op met:

Deze website maakt gebruik van cookies.  Meer informatie.