Hoe Europese blinde vlekken de schaduworde versterken
Als strategie- en veiligheidsspecialist adviseerde Julien Bastrup-Birk (41) zowel de NAVO als de Verenigde Naties over drugs- en misdaadbestrijding. Ook werkte hij bij de Britse ministeries van Buitenlandse Zaken en Defensie. Komende week promoveert hij op clandestiene niet-statelijke macht in het internationale systeem.
Je cv is indrukwekkend. Vanwaar deze promotie?
‘Als je fulltime werkt, heb je niet altijd de mogelijkheid om een stap terug te nemen en écht na te denken over wat je tijdens je werk hebt gezien en geobserveerd. Daarop promoveer ik nu: de verbonden netwerken van georganiseerde misdaad, terrorisme en guerrillabewegingen in verschillende landen.’
Waar ging je onderzoek precies over?
‘Ik wilde nagaan of er overeenkomsten zijn in de manier waarop deze zogenoemde clandestiene niet-statelijke actoren internationaal opereren. Het gaat dan specifiek om de machtigste Italiaanse maffia, de ’Ndrangheta, de Al-Qaeda en de guerrillabeweging FARC (Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia) en de manieren waarop zij het gezag van de staat ondermijnen en uitdagen. Ik wilde begrijpen hoe zij macht uitoefenen, hun activiteiten organiseren en omgaan met druk van de staat. De kernvraag: wat maakt hen, ondanks die tegenwerking, zo effectief?’
'Ze profiteren van kansen die ontstaan door onder meer zwak bestuur in delen van de wereld'
Hoe heb je dat onderzoek kunnen uitvoeren? Dat lijkt me niet zonder risico.
‘Dat was inderdaad ingewikkeld. Mijn werkervaring hielp daarbij: ik ken overheden en hun operaties van binnenuit en wist waar ik moest zoeken. Ik heb me zoveel mogelijk gericht op primaire bronnen. Toen Osama bin Laden werd gedood in Pakistan, vonden de Amerikaanse Navy SEALs in zijn schuilplaats een enorme hoeveelheid materiaal: documenten, videobestanden en correspondentie. Ongeveer vijf jaar geleden is dat materiaal vrijgegeven. Brieven tussen leiders en cellen over de hele wereld gaven een uniek inkijkje in hun denken, communicatie, plannen en strategieën. Voor onderzoek is dat een goudmijn.’
En hoe onderzocht je de Italiaanse maffia en de FARC?
‘Voor Colombia waren er grote datalekken, zoals de zogenoemde ‘FARC-files’ en de Panama Papers, die de wereldwijde schaal van witwaspraktijken blootlegden en de betrokkenheid van verschillende groepen zichtbaar maakten. Dat gaf inzicht in hun operationele modellen. Bij de ’Ndrangheta heb ik gebruikgemaakt van juridische dossiers, waaronder geluidsopnames van de Italiaanse politie en verklaringen van getuigen. Daarnaast zijn veel terreurgroepen online opvallend actief. Via open-sourceonderzoek, gespecialiseerde tools en tegenwoordig ook AI-tools kon ik analyseren hoe zij rekruteren, welke ideologieën en narratieven zij verspreidden en hoe zij zichzelf positioneerden bij hun volgers.’
Kun je die ‘terreurcontent’ op sociale media vertrouwen?
‘Voor zover het gaat om hun zelfbeeld en wat zij willen uitdragen, zeker. Al-Qaeda en later ook IS waren en zijn zeer aanwezig op platforms als Telegram en X, met officiële accounts en woordvoerders. Wat je daar ziet, is vooral propaganda. Alle informatie rondom operaties houden ze liever geheim en zou ik niet vertrouwen.’
Wat zijn je belangrijkste bevindingen?
‘Mijn centrale vraag was hoe deze actoren succesvol kunnen opereren en vergeleek hiervoor hun strategieën, structuren, activiteiten en vaardigheden. Als we spreken over het internationale systeem, denken we meestal aan staten. Maar er bestaat daarnaast een parallel internationaal systeem: de schaduworde. Deze groepen ontwikkelen beleid op een vergelijkbare manier als staten, maar opereren dus onder de radar, één niveau lager.’
'Deze groepen beschikken over machtsinstrumenten die conceptueel sterk lijken op die van staten'
Hoe ziet die schaduworde eruit?
‘Deze groepen beschikken over machtsinstrumenten die conceptueel sterk lijken op die van staten. Ze hebben eigen gewapende capaciteiten en strijdkrachten, beschikken over financiële instrumenten en zelfs over financiële afdelingen. Ze voeren vormen van handelsbeleid, ontwikkelen strategische communicatiecampagnes en beschikken over inlichtingencapaciteiten. Wanneer je kijkt naar de kernfuncties, machtsinstrumenten en middelen waarover zij beschikken, verschillen die niet wezenlijk van die van staten, zij het op kleinere schaal.’
En technologie helpt ze vooruit.
‘Ja, dat blijkt heel duidelijk uit mijn onderzoek. Zij communiceren via versleutelde kanalen, coördineren hun activiteiten online en tonen een toenemende belangstelling voor dronetechnologie, iets wat deze groepen in de toekomst mogelijk een eigen lucht- en maritieme machtscomponent kan geven. Tot voor kort was dat vrijwel onvoorstelbaar. Dit betekent een vorm van ‘levelling up’: de toegang tot hoogwaardige, technologische machtsinstrumenten is niet langer exclusief voorbehouden aan staten.’
Dus die dreiging wordt in de toekomst groter?
‘Dat wordt wel verwacht. Deze groepen zullen blijven profiteren van kansen die ontstaan door internationale machtsconcurrentie en van zwak bestuur in verschillende delen van de wereld. Tegelijkertijd zie je dat landen als Iran, Rusland en China al gebruikmaken van proxy’s: criminele netwerken en gewapende groepen die hun vuile werk doen, terwijl betrokkenheid ontkend kan worden. Wat opvalt, is dat het Westen deze tactieken momenteel nauwelijks inzet, terwijl dat in het verleden wel is gebeurd, zoals tijdens de Koude Oorlog.’
'Landen als Iran, Rusland en China maken al gebruik van proxy’s'
Waarom reageert Europa zo beperkt?
‘Ja, we zien hier sabotageacties, drones en andere vormen van ondermijning, maar onze reactie blijft uit. Want wat heeft Europa nou eigenlijk? Met onze conventionele militaire middelen zoals een oorlogsschip ga je een lokale criminele bende of een hackersgroep die namens vijandige staten opereert echt niet bestrijden. Bovendien kun je geen weerbaarheid versterken zonder passende tegenreactie. De enige manier om echt met vuur tegen vuur te strijden is door eigen tegen-netwerken van invloed op te bouwen, op substatelijk niveau en binnen specifieke zones. Alleen zo kun je effectief tegenwicht bieden aan de activiteiten die we momenteel overal in Europa zien.’
Wat zijn de belangrijkste implicaties van je onderzoek?
‘Een kernconclusie is dat clandestiene niet-statelijke actoren politieke en sociale machtsdragers vormen. Zij zijn bovendien polymorf: dat wil zeggen dat zij structureel adaptief zijn en geneigd zijn om gelijktijdig uiteenlopende activiteiten te ontplooien, variërend van criminele activiteiten en gewapende operaties tot vormen van staatsinfiltratie.
Expertise over verschillende verschijningsvormen van dreiging is nu versnipperd over afzonderlijke kennis- en praktijkgemeenschappen. Zo ligt de kerntaak van opsporing en handhaving bij onderzoek en vervolging, en minder bij het analyseren van structurele oorzaken, economische netwerken en politieke infiltratie.’
Wat kun je adviseren?
‘Ik pleit voor hoog multidisciplinaire teams, waarin economen, politicologen, sociologen en antropologen samenwerken. Georganiseerde misdaad, terrorisme en gewapende opstanden komen vaak voort uit dezelfde structurele voedingsbodems: politieke marginalisering, gebrek aan economische kansen en zwakke governance. Wil je deze groepen werkelijk ondermijnen, dan moet je hen de zuurstof ontnemen die ze nodig hebben om te floreren.’