Papier versus praktijk: grensbewaking als mensenwerk
Zelfs als een grens officieel niet meer bestaat, maken mensen in de praktijk uit of er vrije doorgang is of niet. Ook aan de Pools-Duitse grens, waar promovendus Maryla Klajn een half jaar onderzoek deed. ‘Ik werd eerst gezien als de vijand.’
Naast het bestuderen en analyseren van de wetten rondom de Pools-Duitse grens, bestaat een groot deel van het promotieonderzoek van Klajn uit veldonderzoek. ‘Het was heel bijzonder dat we daar dankzij hulp van de Nederlandse marechaussee toestemming voor kregen. En ik wilde niet alleen praten met de mensen van het hoofdkwartier: ik wilde alles meemaken en iedereen spreken.’
Klajn onderzocht het belang en de impact van de beslissingen op het snijvlak van strafrecht en vreemdelingenrecht (crimmigratie) en de rol die de Poolse grensbewaking daarbij speelt. Hoe voeren ze wetten en regels uit, waar baseren ze hun acties op? Wat gebeurt er daadwerkelijk aan die grens tussen Duitsland en Polen?
Vertrouwen moest groeien
En dus stond Klajn als enige vrouw een half jaar lang tussen de grenswachten die haar in het begin helemaal niet vertrouwden. ‘Ik werd eerst gezien als de vijand. Het zijn veelal mannen die uit de communistische tijd komen. Ze waren niet gewend om openheid te geven en iemand mee te laten kijken met hun werk.’
Langzaam maar zeker won ze hun vertrouwen. Haar liefde voor honden kwam hier goed van pas. ‘Ik hou heel erg van honden en legde eigenlijk via de honden contact met hun baasjes. Dat ging heel natuurlijk. Ik kreeg steeds meer vertrouwen van ze. Bijna iedereen wilde meewerken, en uiteindelijk voelden ze zich zelfs gezien doordat ik alles van ze wilde weten.’
Vidi-project
Het onderzoek van Klajn, promovendus bij het Van Vollenhoven Instituut, maakt deel uit van het Vidi-project Getting to the Core of Crimmigration dat gericht is op het ontrafelen van juridische en maatschappelijke veranderingen en interacties binnen de criminalisering van migratie in de Europese context.
Grenspolitie bepaalt wie door mag reizen en wie niet
Haar conclusies voeden het debat over migratie, veiligheid en eerlijkheid binnen Europa en de rol die grenzen nog steeds spelen ondanks het Schengenakkoord. Klajn concludeert: de grenspolitie bepaalt wie vrij kan doorreizen, wie extra vragen krijgt en wie wordt tegengehouden. Deze besluiten worden niet genomen op basis van regels of wetgeving, maar door persoonlijke ervaringen en inschattingen, cultuur en emotie. Gender, historie en geloof zijn van fundamenteel belang voor hoe het er aan de grens aan toegaat.
Het veldonderzoek werd een bijzondere intense ervaring. Klajn zag van alles. Manipulatie, angst, enorme druk van bovenaf en grensbewakers die bang waren om hun baan te verliezen. ‘Ondanks alles wat ik heb gezien en meegemaakt, van racisme tot discriminatie en seksisme, probeer ik ook de mens te blijven zien. Ik hoop dan ook dat ik in mijn verdediging niet alleen over data kan praten, maar ook over de menselijkheid van de bewakers.’
‘De handhaving van grenswetten zal nooit fatsoenlijk gebeuren tenzij we er meer over praten en de dialoog zoeken. Meer begrip hebben voor elkaar en grensbewaking van alle kanten bekijken. Niet alleen vanaf papier.’
Van alle kanten bekijken
Want een ding is voor Klajn helder: er zijn geen simpele antwoorden. ‘Op papier kan je wel regels en wetten hebben, in de praktijk heb je met mensen te maken die niet alleen in goed of fout en zwart of wit denken. Dat is het echte leven op de straat. Je moet kunnen begrijpen waarom deze plekken zo moeilijk zijn om te werken. De handhaving van grenswetten zal nooit fatsoenlijk gebeuren tenzij we er meer over praten en de dialoog zoeken. Meer begrip hebben voor elkaar en grensbewaking van alle kanten bekijken. Niet alleen vanaf papier.’
Promoties van onderzoekers van de Universiteit Leiden zijn live online te volgen. Woensdag 25 maart verdedigt Maryla Klajn van 14.30-15.30 uur haar proefschrift Agents of Change?