Reflecteren op ons universitaire koloniale verleden: ‘We zijn nog te eurocentrisch’
Hoe werkt het koloniale en slavernijverleden van de universiteit door in het heden? En wat moet er nu gebeuren? Over die vragen gingen medewerkers en studenten op 11 maart met elkaar in gesprek.
‘Via het onderwijs en onderzoek was de universiteit diepgeworteld in het koloniale systeem’, zo leidde Timo Kos, vicevoorzitter van het College van Bestuur, de bijeenkomst in. ‘Dat vraagt om meer onderzoek en reflectie in onze gemeenschap. Het is geen gemakkelijk onderwerp, maar het verdient onze continue aandacht.’
Hij blikte kort terug op de uitkomst van het vooronderzoek naar het koloniale en slavernijverleden van de Universiteit Leiden dat vorig jaar april uitkwam. Hieruit bleek dat bestuurders, wetenschappers en studenten een actieve rol speelden in koloniale netwerken zoals de VOC en de WIC, die ook verantwoordelijk waren voor de slavenhandel. Sindsdien is er een proces van reflectie gestart. Alle faculteiten en organisatieonderdelen denken mee over de vraag: hoe nu verder?
Vervolgstappen
Diverse stappen zijn al gezet. De Universiteitsbibliotheek doet bijvoorbeeld onderzoek naar de herkomst van collectiestukken. De Faculteit Sociale Wetenschappen wil het hoofdgebouw niet langer vernoemen naar de 17e-eeuwse lakenhandelaar en vrijdenker Pieter de la Court. Deze bleek via zijn onderneming verbonden met de slavenhandel. Het gebouw heet na een publieksactie inmiddels Agora.
-
Student Elise Gosselin met microfoon vroeg zich af hoe toegankelijk restitutieprocessen zijn. Vaak is er heel wat kennis nodig om claims te doen en collectiestukken terug te vragen. -
Vicevoorzitter Timo Kos: 'Het koloniale verleden vraagt om meer onderzoek en reflectie in onze gemeenschap.' -
UBL-directeur Kurt de Belder aan het woord: ‘Het is goed om kritisch te zijn, maar moeten oppassen om alles uit het verleden te beoordelen met de morele blik van nu.’
Teruggave menselijke resten
Archeoloog Jason Laffoon vertelde hoe zijn faculteit in 2023 in samenwerking met de lokale bevolking menselijke resten, potten en schelpen terugbracht naar het Caribische eiland Sint-Eustatius. De teruggave vond plaats met een ceremonie. Laffoon lichtte toe dat teruggavevraagstukken vaak geen simpele kwesties zijn. De nazaten van de lokale gemeenschappen liggen bijvoorbeeld niet altijd op één lijn met hun overheid. Er kunnen oorlogen woeden in de landen van herkomst. Of ze hebben niet altijd de voorzieningen om erfgoed goed te bewaren.
Blik op curricula
Binnen de faculteiten wordt ook nagedacht over het perspectief van de curricula. Zo deed universiteitshistoricus Pieter Slaman, ook aanwezig op de bijeenkomst, aanbevelingen voor de Faculty of Governance and Global Affairs. Medewerkers en studenten worden gestimuleerd kritisch te kijken naar de eigen tekstboeken. Zijn ze nog voornamelijk wit en eurocentrisch of komen er ook andere perspectieven aan bod?
Anatomisch museum
Historicus Ligia Giay, die het vooronderzoek naar de rol van de universiteit deed, noemde in een video-interview enkele punten die haar opvielen. Dat zijn bijvoorbeeld de collectiestukken van het Anatomisch Museum van het LUMC. Sommige menselijke resten op sterk water waren destijds in toenmalige kolonies verzameld. Inmiddels doet een postdoc onderzoek naar de herkomst van de collectie.
Dialoogtafel
Na de plenaire sessies gingen de deelnemers uiteen in dialoogtafels met de thema’s collecties, organisatie & cultuur, onderwijs en onderzoek. ‘Moeten we als universiteit niet meer stilstaan bij hedendaagse vormen van slavernij, zoals de uitbuiting van arbeidsmigranten in het Westland?’, opperde een deelnemer in deze laatste groep. Historicus Karwan Fatah-Black merkte op: ‘Laat ieder instituut kritisch kijken naar de doorwerking van het koloniale verleden in het eigen vakgebied.’
Verrijking vakgebied
FSW-decaan Bart Barendregt stelde dat het niet alleen een morele verplichting is, maar ook een verrijking van het vakgebied als er meer perspectieven komen. Psycholoog Carolien Rieffe pleitte voor een goede dialoog tussen de faculteiten op dit onderwerp. Historicus Gert Oostindie adviseerde ‘focus’ aan te brengen in het reflectieproces en keuzes te maken omdat versnippering ook tot minder diepgang kan leiden.
Adviescommissie
Hier ligt een goede taak voor de nieuwe Adviescommissie Vervolgtraject Koloniaal en Slavernijverleden met medewerkers en studenten van de verschillende faculteiten. Deze zal voorstellen doen voor het vervolgtraject. Historicus Alicia Schrikker, onlangs benoemd tot hoogleraar Geschiedenis van Nederland in de wereld, is voorzitter van deze commissie. De koloniale geschiedenis krijgt zeker een plaats in haar onderzoek. Ze reageerde aan het eind van de bijeenkomst op alle suggesties. Wat de commissie in elk geval meeneemt? Dat is in ieder geval bewustzijn over ons eurocentrisme, aldus Schrikker.
Ook als je niet aanwezig kon zijn of als je nog niet alles hebt kunnen delen tijdens de dialoogtafels, hoort de organisatie graag je input voor de adviescommissie. Deel deze via saz@bb.leidenuniv.nl. De commissie heeft nog een vacature voor een studentlid. Geïnteresseerde studenten kunnen reageren t/m 16 maart 2026.