Revolutie in archeologie: virtueel opgraven met AI iDig
De dagen dat een archeoloog met een schep in de hand een grondspoor bestudeert lijken geteld te zijn. Digitaal archeologen lanceren binnenkort software dat in staat zal zijn om een virtuele opgraving uit te voeren.
Virtuele opgraafassistent
Opgravingen zijn tijdrovend, kostbaar en verstorend. Hoeveel beter zou het zijn om de opgraving volledig virtueel uit te voeren? Met dat uitgangspunt gingen digitale archeologen van de Universiteit Leiden aan de slag om een archeologische virtuele assistent te ontwikkelen. ‘Dit is de ultieme niet-verstorende opgravingstechniek!’
‘De grootste uitdaging zat in het samenbrengen van heel veel verschillende bronnen,’ legt teamleider en hoogleraar C.O. Pilot uit. ‘Een virtueel archeoloog moet allereerst weten wat de compositie van de grond is. Is het zand? Klei? Veen? Dit is belangrijke informatie over wat je zoal kunt aantreffen.’ De AI, genaamd iDig, kreeg hiertoe allereerst toegang tot de volledige geologische kaart van Nederland.
Voorspellingen
De volgende stap was het voorspellen van wat voor archeologisch materiaal in de opgraving naar boven zou kunnen komen. ‘Bij een virtuele opgraving op de Veluwe zou dat bijvoorbeeld brons- en ijzertijdmateriaal kunnen zijn, maar we weten ook dat er een kleine kans is op een Romeins marskamp,’ voegt beeldspecialist M.I.D. Journey toe.
‘Op basis van wat er eerder lokaal gevonden is én het grondtype waar de virtuele opgraving zich in afspeelt voorspelt iDig wat er gevonden wordt op die specifieke locatie.’ Journey drukt op een knop en iDig geeft onmiddellijk een stratigrafisch overzicht van een nieuwe virtuele opgraving. ‘Kijk, het vindt zojuist totaal onverwacht een derde Romeins marskamp bij Ermelo. Ongelofelijk.’
Zorgen
Daar waar AI ontwikkeld wordt ontstaan er ook zorgen. ‘Wij leren nu allerlei veldtechnieken,’ meldt archeologiestudent Claude, ‘maar er is een grote kans dat we die nooit zelf zullen gaan gebruiken. Ik hoor dat iDig nu al sneller en effectiever is dan een team ervaren archeologen en het is nog in de testfase!’
Pilot begrijpt de zorgen. ‘De archeoloog van de toekomst is meer een programmeur dan een veldtechnicus. Daar is niets aan te doen. Maar de huidige generatie studenten zal zeker nog met hun voeten in de klei staan. Het systeem is nog lang niet goed genoeg om een volleerde archeoloog te vervangen.’
En hoe reageert de hoogleraar op vraagstukken rondom duurzaamheid en kunstmatige intelligentie? ‘Het is waar dat AI veel energie vreet, maar bedenk dat een archeologische opgraving dat ook doet. Alleen al de reisbewegingen van een archeologisch team. Mijn vermoeden is dat we de archeologie duurzamer maken als we volledig overgaan op virtueel opgraven.
Data-scraping
Één van de kinderziektes van iDig is dat het nog niet volledig raad weet met fictieve informatie. Zo creëerde iDig een archeologisch model van een Gallisch dorpje in Bretagne, omringd door Romeinse legerplaatsen. ‘Een typisch geval van mislukte data-scraping’, Pilot haalt haar schouders op. ‘Dat zijn precies de zaken die nu in de testfase naar voren komen.’ Ze lacht. ‘Wist je trouwens dat iDig een virtuele opgraving langzamer uitvoert als deze zich op kleigrond bevindt? Het heeft zichzelf namelijk aangeleerd dat graven in klei meer moeite kost.’
Prehistorisch dorp
In de computerzaal zit een groep studenten gebogen over een virtuele opgraving. ‘iDig heeft zojuist een prehistorisch dorp gevonden onder het stadhuis van Leiden! Ontzettend gaaf, daar kan je nooit zelf op gaan graven. En nu weten we toch wat er zit.’ iDig toont de verschillende ijzertijdboerderijen in al hun opgepoetste schoonheid. ‘Nu hoef ik de data van de virtuele opgraving alleen nog maar in te voeren in Chat en ik heb een scriptie.’ Dat het iDig-model de prehistorische Leidenaren toont alsof ze hutspot eten, lijkt ze niet te deren.