Als het strafrecht oneerlijk uitpakt voor mensen in kwetsbare posities
Het strafrecht werkt soms sociale ongelijkheid in de hand. ‘Mensen aan de onderkant van de samenleving worden op allerlei manieren harder geraakt door het strafrecht’, zegt hoogleraar Marloes van Noorloos. ‘Dat moet anders.’
Van Noorloos is hoogleraar Straf- en strafprocesrecht bij het Instituut voor Strafrecht & Criminologie. In haar oratie ‘Strafrecht en sociale ongelijkheid’ op vrijdag 10 april zet ze uiteen hoe sociale ongelijkheid in het strafrecht tot uiting komt en wat we daaraan kunnen doen. ‘Mensen in achtergestelde sociaaleconomische posities worden vaker verdacht en vervolgd en zwaarder gestraft. Ze kunnen dan bovendien in een vicieuze cirkel terechtkomen en nog moeilijker uit situaties van armoede ontsnappen.’
Bedel- en buitenslaapverboden
Mensen die in armoede leven of dakloos zijn krijgen veel te maken met lokale buitenslaapverboden, bedelverboden of boetes voor wildpassen. Zulke boetes kunnen in strijd zijn met mensenrechten. ‘We zien dat de maatschappelijke kritiek op deze praktijken toeneemt. Gelukkig is hier inmiddels aandacht voor en heeft Leiden bijvoorbeeld besloten de bedel- en buitenslaapverboden af te schaffen.’
Ook andere boetes, zoals in het verkeer, raken mensen in zwakkere financiële posities harder dan anderen. Bovendien wordt op allerlei momenten in het strafrecht meegewogen of iemand bijvoorbeeld een stabiel inkomen of een woning heeft. ‘Daar zit wel een bepaalde logica achter, maar zo worden mensen die dat niet hebben, wel extra hard geraakt. En sociaaleconomische ongelijkheid leidt indirect ook weer tot ongelijkheid op grond van migratieachtergrond.’
Kritisch kijken naar regels, beleid en praktijk
Van Noorloos vindt dat er kritisch moet worden gekeken naar hoe neutraal geformuleerde regels toch ongelijk kunnen uitwerken op mensen die zich al in een kwetsbare positie bevinden. Dat dit nodig is, blijkt ook uit internationale mensenrechtenbepalingen. Ze denkt dat de rechter en de officier van justitie meer rekening kunnen houden met sociale ongelijkheden. Bijvoorbeeld in de strafmaat en bij de vraag of vervolging nodig is of dat beter naar alternatieven kan worden gezocht.
Ook wettelijke regels zijn van belang: zo kan draagkracht veel systematischer worden meegenomen door de hoogte van boetes te berekenen mede aan de hand van iemands financiële situatie.
‘Natuurlijk nemen rechters en officieren van justitie naar eer en geweten beslissingen. Uit de uitkomsten blijken alleen wel degelijk sociaaleconomische verschillen.’
Vooroordelen over mensen die in armoede leven
Ook bewustwording is belangrijk, zoals aandacht hebben voor mensbeelden en vooroordelen die nog steeds leven over mensen in maatschappelijk achtergestelde posities. Een vooroordeel is bijvoorbeeld dat"ze het er zelf naar gemaakt hebben".
‘Ik zie wel dat een beweging is ingezet om hier meer mee bezig te zijn; binnen de rechtspraak wordt er steeds meer over gesproken. Je merkt ook dat er spanning zit. Want natuurlijk nemen rechters en officieren van justitie naar eer en geweten beslissingen. Uit de uitkomsten blijken alleen wel degelijk sociaaleconomische verschillen, ook als je controleert voor allerlei factoren. Kijk naar het Investicoonderzoek over klassenjustitie in Nederland van een paar jaar geleden.’ Daaruit kwam naar voren dat bij hetzelfde misdrijf laagopgeleide verdachten met een migratieachtergrond vaker gestraft werden dan hoogopgeleiden zonder migratieachtergrond.
Van Noorloos kijkt ernaar uit om tijdens haar oratie alle partijen (juristen, criminologen, mensen uit de rechtspraktijk, organisaties uit het maatschappelijk middenveld en natuurlijk familie en vrienden) samen te brengen en dit onderwerp op de kaart te zetten. ‘Sociale ongelijkheid gaat mij echt aan het hart. We moeten met z’n allen aan de slag om te voorkomen dat mensen in sociaal kwetsbare posities extra hard worden geraakt door ons strafrecht.’
Aanmelden voor de oratie van Marloes van Noorloos kan alleen nog voor de overloopzaal. Ook is de oratie te volgen via een livestream.