Geen gewoon stuk zee: wie is de baas in de Straat van Hormuz?
Welk recht geldt in de Straat van Hormuz? Volgens het internationaal recht van de Verenigde Naties zouden zowel Iran als de VS zich aan de ‘grondwet van de oceanen’ moeten houden. Maar de praktijk is weerbarstiger, weet zeerechtdeskundige Hilde Woker.
Een Amerikaanse blokkade van de Straat van Hormuz, Iran dat tol wil heffen op scheepvaart. Kan dat allemaal? En welk recht geldt eigenlijk in deze belangrijke zeestraat? Zelfs voor Hilde Woker, universitair docent internationaal publiekrecht, met zeerecht als specialisatie, is het niet makkelijk daar een eenduidig antwoord op te geven. Want de Straat van Hormuz is een apart stuk zee.
Straat is van Iran en Oman
De Straat van Hormuz is van Iran en Oman. Tenminste, volgens het internationaal zeerecht. Het valt grotendeels binnen de territoriale wateren van die twee landen, en dus hebben deze twee landen de rechten en plichten die daarbij horen. Kuststaten hebben volledige soevereiniteit in de territoriale zee, met de uitzondering dat zij verplicht zijn om ‘onschuldige’ doorvaart door die territoriale zee niet te belemmeren. Woker: ‘Dat geldt voor Nederland ook. Iedereen mag door onze wateren varen, maar je mag niet zomaar stilliggen, of aan visserij of onderzoek doen zonder toestemming.’
Tot zover het eenvoudige gedeelte. Op het water tussen Iran en Oman speelt meer mee dan alleen het breed gedragen zeerecht. Het is een drukke doorgangsroute voor olie en gas, waar het grootste deel van de wereld van afhankelijk is. En het ligt in geopolitiek gevoelig gebied, waar de Verenigde Staten al weken aanvallen uitvoeren op Iran.
Geen gewoon stuk zee
De Straat van Hormuz is geen gewoon stuk zee. Om drie redenen. Iran heeft het VN-verdrag dat het zeerecht regelt wel ondertekend, maar niet bekrachtigd. Dat betekent dat ze niet volledig gehouden zijn aan de letteren van het zeerecht.
Daarnaast hebben zeestraten in het zeerecht een aparte status. Het zogenoemde recht op doortocht in internationale wateren is veel uitgebreider dan normaal in territoriale wateren. Het gaat verder dan alleen ‘onschuldige passage’.
Er is veel voor te zeggen om de Straat van Hormuz als zeestraat aan te merken. ‘Op het nauwste stuk is de zeestraat twintig zeemijl breed, en dat voldoet aan de definitie van zeestraten in het VN-Zeerechtverdrag. Dit betekent dat je als schip een groter recht op doorvaart hebt in deze straat. Automatisch betekent dit dat je als kuststaat minder recht hebt om te reguleren. Dus ook al komt een schip in je territoriale zee, het recht op doortocht geldt,’ aldus de zeerechtdeskundige.
Maar omdat Iran het verdrag waarin dat staat niet heeft bekrachtigd, bestaat er onenigheid of Iran zich daaraan moet houden.
Oorlogsrecht versus zeerecht
En als laatste is er oorlog tussen Iran en de Verenigde Staten. Dat betekent dat mogelijk het oorlogsrecht geldt, en dat in sommige gevallen dat rechtsgebied voorrang heeft op het zeerecht. Een blokkade van de Straat van Hormuz zou volgens het oorlogsrecht gerechtvaardigd kunnen zijn, volgens het zeerecht niet.
Ook hier is het ingewikkeld een eenduidig antwoord te geven, zegt Robert Heinsch, universitair hoofddocent internationaal recht. ‘Het is aannemelijk dat de vijandelijkheden gekwalificeerd kunnen worden als een internationaal gewapend conflict. En in principe zijn blokkades in zo’n geval toegestaan. Maar daar zitten restricties aan. Een blokkade mag niet worden gebruikt om de burgerbevolking uit te hongeren of buitenproportioneel te treffen. Of een blokkade aan de regels voldoet, moet van geval tot geval worden bekeken. De blokkerende partijen moeten ook de rechten van neutrale staten respecteren, dat betekent ook dat ze neutrale scheepvaart niet mogen hinderen.’
Onderhandeling en bemiddeling
Als die regels worden geschonden, dan kom je terecht bij de staatsaansprakelijkheid. Woker: ‘In het nationaal recht heb je dan politie, OM en de rechterlijke macht. Op internationaal niveau heb je dat niet zomaar. Je kan naar een internationaal gerechtshof gaan, maar dat kan alleen als de betrokken partijen daarmee instemmen. Of je kan eenzijdige maatregelen opleggen zoals sancties of het opschorten van diplomatieke betrekkingen. Maar ook dat heeft voor zowel Iran als de VS weinig zin. Wellicht dat onderhandeling en bemiddeling daarom de beste manieren zijn om vooruit te komen,’ besluit Woker.