Van spandoek naar stem: jongeren op werkvloer kwamen zelf in actie
‘s Lands grootste kruidenier geeft om jongeren geen zier’, schreeuwt een spandoek tijdens een kantoorbezetting bij Ahold in 1981. ‘Werkende jongeren werden lang niet serieus genomen. Toch hebben ze zichzelf op de kaart gezet’, weet historicus Rosa Kösters.
Hoe werknemers van grote bedrijven zoals Ahold (Albert Heijn) en Unilever (Unox) een stem verwierven, dat was het onderzoeksgebied van historicus Rosa Kösters. Ze promoveerde eind vorige maand met haar proefschrift: How to Self-Organise? Daarin dook ze in de geschiedenis van zelforganisatie van werknemers op de werkvloer in de periode van 1960 tot 2020.
‘Achter onze alledaagse boodschappen gaat een lange geschiedenis van veranderende arbeidsverhoudingen schuil.’
Fascinatie voor verhalen van de werkvloer
Kösters werkt bij het IISG, het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis, en heeft altijd een fascinatie gehad voor verhalen van de werkvloer. ‘Toen ik vijftien was had ik mijn eerste bijbaan bij de V&D op de babyafdeling. Later werkte ik als schoonmaakster bij een serviceflat, als verkoper bij een juwelier en in de horeca. Ik merkte dat ik graag met collega’s sprak over werk en hoe zij de zaken regelden en organiseerden. Nooit gedacht dat ik daar later mijn proefschrift over zou schrijven’, lacht Kösters.
In haar promotieonderzoek keek Kösters bewust naar de geschiedenis vanuit het perspectief van werknemers en niet naar bestuurders in de directiekamer of de top van de vakbond. Naar thema’s als flexibilisering van de arbeidsmarkt, globalisering en arbeidsmigratie is veel onderzoek gedaan, maar zelden vanuit het perspectief van de werkvloer.
‘Achter onze alledaagse boodschappen gaat een lange geschiedenis van veranderende arbeidsverhoudingen schuil. Kijken we naar de werkvloer dan blijkt Albert Heijn een vroege voorloper in het inzetten van arbeidsmigranten in distributiecentra en in de grootschalige flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt.’
Een niet gehoorde groep
De verhalen van werknemers lagen niet voor het oprapen, merkte de historicus tijdens haar onderzoek. Ze dook in archieven van kranten, vakbonden en andere actiegroepen, las jaarverslagen van Ahold en Unilever en scande personeelsbladen. Ook zat ze in de besloten Facebookgroep van Unox-medewerkers en kwam zo van alles te weten over een staking bij het bedrijf in 2017.
Kösters ontdekte dat door zelforganisatie werknemers hun stem laten horen. ‘Jongeren werden weinig serieus genomen binnen de gevestigde vakbonden. Toch lieten ze van zich horen. In de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw tekenden ze petities, hielden ze manifestaties en demonstraties en in 1981 werd het hoofdkantoor van Albert Heijn bezet. Door deze acties zelf te organiseren hebben ze zichzelf op de kaart gezet.’
Ditzelfde geldt voor acties die zelf georganiseerd werden door arbeidsmigranten in het distributiecentrum van Albert Heijn en de soep- en worstenmakers in de Unox-fabrieken.
‘Je moet werkenden meer betrekken bij de gang van zaken. Niet alles top-down bekijken. Vakbonden kunnen alleen relevant blijven wanneer zij ruimte bieden aan en verschillende strategieën ontwikkelen voor initiatief van onderop.’
Inzichten vertalen naar nu
De inzichten uit haar promotieonderzoek kunnen goed vertaald worden naar het heden. Vooral vakbonden kunnen er veel van leren, denkt Kösters. ‘Vakbonden staan onder druk, er is veel discussie over hun toekomst. Mijn onderzoek laat zien hoe belangrijk zelforganisatie is, ook binnen de vakbond. Je moet werkenden meer betrekken bij de gang van zaken. Niet alles top-down bekijken. Vakbonden kunnen alleen relevant blijven wanneer zij ruimte bieden aan en verschillende strategieën ontwikkelen voor initiatief van onderop.’
In de media
Ook Trouw en NRC schreven over het promotieonderzoek van Kösters. Ze gaf ook een interview bij OVT op Radio1.