Je weet nog precies waar je was op 9/11, maar klopt die herinnering ook?
25 jaar later herinneren veel mensen zich nog precies het moment waarop ze hoorden over de aanslagen op 11 september. Psychologen noemen dit een flashbulb memory. Hoe betrouwbaar zijn deze herinneringen?
Terwijl de wereld geschokt toekeek hoe de Twin Towers instortten, zagen psychologen een uitgelezen kans om onderzoek te doen naar het fenomeen van flashbulb memory’s. Dit zijn gedetailleerde, levendige herinneringen aan situaties waarin iemand emotioneel aangrijpend nieuws hoort. Ook de Leidse psycholoog Gezinus Wolters deed onderzoek naar deze herinneringen aan 9/11.
Wolters: ‘Bij zo’n onderzoek vragen we waar mensen waren, hoe ze het nieuws hoorden, wat ze aan het doen waren, hoe laat het was, en welke andere mensen erbij waren. Als je minstens vier van die vijf vragen kunt beantwoorden, is er sprake van een flashbulb memory.’ Wolters onderzocht zowel 65-plussers als studenten. ‘Beide groepen bleken even sterke flashbulb memory’s te hebben.’
Zeker, maar niet altijd accuraat
Veel mensen ervaren deze herinneringen als levendig, met details die voor hun gevoel met zekerheid kloppen. Toch kunnen er in de loop van de jaren foutjes in die herinneringen sluipen. Wolters: ‘Mensen zeggen bijvoorbeeld dat ze het via de radio hoorden, terwijl ze eerder zeiden dat ze het van de tv hadden. Of ze herinneren zich dat ze alleen waren, terwijl ze vlak na de aanslagen nog zeiden dat ze samen met iemand anders het nieuws vernamen. Deze herinneringen zijn niet honderd procent betrouwbaar zoals sommigen denken.’
Hoewel de herinneringen dus niet absoluut betrouwbaar zijn, kloppen ze vaak grotendeels wel. ‘Het is een klein aantal details dat niet blijkt te kloppen.’ Vooral de ervaren zekerheid van de herinneringen valt op. Ook na lange tijd zeggen mensen vaak nog 100% zeker te zijn, zelfs bij de details die niet kloppen.
Emotionele schok
Het idee dat een flashbulb memory een apart type geheugen is, waarbij de herinnering als een soort foto wordt vastgelegd, klopt volgens Wolters niet. ‘Het is een gewoon geheugenproces dat in een bijzondere situatie optreedt. De emotionele schok (arousal) leidt tot snelle vorming van een geheugenspoor. Daarnaast zorgt ook de herhaling van het vertellen over de gebeurtenis voor een extra sterke herinnering.’
Regionale verschillen
Of een gebeurtenis tot een flashbulb memory leidt, hangt af van hoe dichtbij en betekenisvol die voor iemand is. Wolters: ‘De ramp in het Hillsborough-stadion in Engeland of het Heizeldrama in België leidde vooral lokaal tot dit soort herinneringen. Maar wij Nederlanders lazen die gebeurtenissen als een berichtje in de krant. Vrijwel niemand heeft daar levendige herinneringen aan.’
Moord op Kennedy
Flashbulb memory’s blijven een mensenleven lang aanwezig. Zo heeft Wolters zelf nog een levendige herinnering aan het moment dat hij hoorde van de moord op John F. Kennedy in 1963. ‘Ik studeerde in Groningen en ging met de bus naar mijn ouderlijk huis. Ik kwam binnen en mijn ouders keken naar de tv, waarop te zien was dat Kennedy was vermoord. Die herinnering is nog even levendig als twintig of dertig jaar geleden.’
Gezinus Wolters (1943) deed onderzoek naar flashbulb memory's in 2003 en 2004, naar aanleiding van de aanslagen van 11 september 2001. Na zijn emeritaat in 2008 is hij nog steeds als gastdocent verbonden aan de sectie Cognitieve Psychologie. Daarnaast treedt hij regelmatig op als getuige-deskundige in rechtszaken, waarbij hij de rechtbank adviseert over de betrouwbaarheid van verklaringen van slachtoffers en getuigen.