Antieke cold case ontrafeld: Romein blijkt gruwelijk vermoord
Wie was de gedode man die werd gevonden in een waterput bij Velsen? En wie vermoordde hem? Archeologen en forensisch specialisten heropenden na bijna tweeduizend jaar een cold case. Met de nieuwste technieken ontdekten ze gruwelijke details over de moord.
Deze tweeduizend jaar oude moordzaak levert een schat aan informatie op, vertellen de Leidse archeologen Carol van Driel-Murray en Mark Driessen. Er zijn maar weinig skeletten bewaard gebleven uit de Late IJzertijd en Vroeg-Romeinse tijd en dit vrijwel intacte skelet vormt dus waardevol onderzoeksmateriaal. In hun nieuwe boek Victims of violence from the early Roman fort Velsen reconstrueren ze de doodsoorzaak van de gevonden man. Het interdisciplinaire onderzoek combineert archeologische, historische en forensische inzichten.
Moord vanwege belasting?
Even terug naar hoe het begon: in 1977 groeven amateurarcheologen een waterput op waar vroeger het Romeinse fort Velsen stond. Op de bodem van de put troffen ze een vrijwel compleet skelet aan van een man met een militaire riem, een dolk, een ring, een speld en een soldatensandaal. Sindsdien speculeren archeologen en historici over zijn lot. De vondst van het skelet werd destijds al snel gekoppeld aan een oude Romeinse bron. De Romeinse geschiedschrijver Tacitus beschreef in zijn werk Annales hoe de Friezen in 28 na Christus in opstand kwamen nadat de Romeinen meer belasting eisten. Zou er een verband zijn met deze moord?
Driessen en Van Driel-Murray willen niet zomaar meegaan in deze hypothese, want daar is geen empirisch bewijs voor. ‘Geschreven bronnen en archeologische vondsten vertellen dikwijls niet hetzelfde verhaal’, merkt Van Driel-Murray op. Zo gaan oude bronnen ervan uit dat de Romeinen rond het jaar 28 zich terugtrokken uit het gebied ten noorden van de Rijn, maar archeologische vondsten wijzen op een veel langere aanwezigheid.
Nieuwe onderzoeksmethoden
Omdat het skelet in de put nog zoveel vragen opriep, heropenden ze de antieke cold case. In een jarenlang onderzoek analyseerde het interdisciplinaire team met een groep enthousiaste studenten de resten met de nieuwste methoden. Zoals isotopenonderzoek, forensische en osteo-archeologische technieken en 3D-beeldverwerking. Het skelet bleek nog meer sporen van steekwonden te hebben, waaronder aan de binnenkant van de ribbenkast en talloze perforaties in het bekken. Met 3D-modellen reconstrueerden ze hoe die zijn ontstaan. De wonden waren hoogstwaarschijnlijk met een Romeinse militaire dolk toegebracht en vermoedelijk gebeurde dat met de dolk die bij de man in de put lag, aldus de onderzoekers.
Wraakactie
Het aantal steekwonden is opvallend groot. ‘Forensisch specialisten zeiden dat dit wel een heel gruwelijke moord was’, merkt Driessen op. ‘Het laat zien dat de dader of daders heel kwaad waren op deze man. Het moet een furieuze en gerichte wraakactie zijn geweest.’ Alleen een verdedigend gevecht om het fort lijkt volgens hem daarom een minder aannemelijke doodsoorzaak.
Jeugd in Zuid-Europa
Maar wie was deze met zoveel geweld gedode man? Hij was waarschijnlijk een gewone soldaat en geen officier, denken de onderzoekers. Hij droeg een versleten Romeinse dolk en zijn riem was samengesteld uit losse stukjes. Alleen de schede voor de dolk was een Romeins pronkstuk. De man was voor die tijd opvallend groot: circa 1.90 meter lang en zeer gespierd. Daarom opperden archeologen begin jaren 80 nog dat hij mogelijk een Fries was. Met de nieuwste dateringstechnieken concludeert het team iets anders. Isotopen in zijn tandglazuur wijzen op een in Zuid-Europa doorgebrachte jeugd. Het eten van lokale producten en het drinken van lokaal water laten namelijk resten in het tandglazuur achter die meer vertellen over waar iemand in zijn jonge jaren verbleef.
Who dunnit?
Zoals bij elke cold case is de hamvraag natuurlijk wie de dader is. ‘We proberen een antieke moord te ontrafelen met nieuwe technieken en kiezen niet voor één oplossing’, zegt Driessen. ‘Bij natuurwetenschappelijke disciplines is één verklaring gebruikelijk. Maar bij een archeologische casus als deze met menselijke actoren is het veel zuiverder om met meerdere scenario’s te werken.’
Daarom biedt hun boek meerdere scenario’s. Eén scenario is dat de man vermoord werd door de Friezen tijdens een aanval op het fort. Bijvoorbeeld vanwege woede over belastingen zoals Tacitus al beschreef. In een ander scenario verkennen ze de optie dat hij een deserteur was die werd geëxecuteerd door de legerleiding. Of mogelijk werd hij vermoord door een lokale bewoner of bewoners als represaillemaatregel.
Voer voor een roman
Driessen en Van Driel-Murray neigen beiden naar een moord door medesoldaten die met hem afrekenden wegens wangedrag. Maar absolute zekerheden zijn er niet, geeft Van Driel-Murray toe. ‘We dagen de lezer uit op basis van het onderzoek zelf een conclusie te trekken. Het verhaal zouden we graag overdragen aan een schrijver van historische romans die hier een roman of script van maakt.’
Te zien in RMO
Het onderzoek stopt niet bij deze publicatie. Driessen: ‘Er zijn nog veel andere botresten en archeologische vondsten uit de Romeinse nederzetting van Velsen die onderzoek verdienen waardoor de geschiedenis nog beter gereconstrueerd kan worden.’ Het skelet ligt weer in het depot van het Rijksmuseum van Oudheden in Leiden dat het verhaal wil opnemen in de toekomstige vaste opstelling van de afdeling Romeins Nederland.