Holly Riach: ‘Vroegmoderne boeken zijn minder chaotisch dan gedacht’
In de vroegmoderne tijd was het de gewoonste zaak van de wereld om in een boek met gedichten ook recepten, juridische stukken of medische geschriften tegen te komen. Promovenda Holly Riach verdiepte zich in de achterliggende principes van deze ‘miscellanies’.
Riachs onderzoek maakt deel uit van het Feathers-project van hoogleraar Nadine Akkerman, dat tot doel heeft om nieuw licht te werpen op de verhouding tussen auteurs, kopiisten en secretarissen tussen 1558 en1642. ‘Andere onderzoekers hebben bijvoorbeeld gekeken hoe juridische documenten tot stand kwamen of hoe de brieven van Queen Elizabeth I werden geschreven’, vertelt Riach. ‘De miscellanies vormen de literaire tak van het project.’
Lukraak verzameld?
De teksten in de boekband werden soms gedurende meer dan honderd jaar verzameld en aangevuld. Het was dan ook niet uitzonderlijk dat meerdere kopiisten aan dezelfde miscellany werkten. Soms voegden ze een nieuwe tekst toe, andere keren krasten ze iets van een bijdrage van een voorganger uit of vulden ze een leeg stukje op een pagina.
‘De miscellanies zijn daarom lang gezien als willekeurige verzamelingen’, vertelt Riach. ‘Het was mijn doel om te achterhalen of de samenstelling inderdaad zo lukraak was als lang is gedacht of dat er wel degelijk ordeningsprincipes aan ten grondslag lagen. Als je dat achterhaalt, krijg je inzicht in processen die een rol spelen bij literaire creativiteit en wie er zeggenschap had over de tekst.’
Archeologische methode
Riach maakte daarvoor gebruik van een archeologische methode uit de archeologie, waarbij een manuscript wordt ingedeeld in ‘ouderdomslagen’. ‘Wanneer je de miscellanies van voor naar achteren leest, zit er inderdaad weinig lijn in’, legt ze uit. ‘Als je ze daarentegen onderverdeelt naar ouderdom, zie je beter welke keuzes de makers hebben gemaakt en hoe zij op elkaar hebben gereageerd. Wanneer een manuscript al één type tekst bevatte, voegden latere makers soms op een andere plek in de band soortgelijke teksten toe. Op het eerste gezicht wordt het geheel daar chaotischer van, maar het is dus wel degelijk een reactie op de eerdere keuzes.’
Creatieve omgang
Dat spanningsveld tussen chaos en orde is kenmerkend voor miscellanies, concludeert Riach. ‘Door dit genre niet lineair te lezen, maar net iets anders te benaderen, kun je zien dat de samenstellers vaak wel degelijk op een heel interessante en creatieve manier met hun materiaal omgingen.’