‘Wisselwerking tussen politiek, wetenschap en koloniale impact vaak over het hoofd gezien’
Hoe verhield wetenschap zich eind negentiende en begin twintigste eeuw tot politiek en kolonialisme? Universitair docent Lauren Lauret ontvangt een NWO XS-beurs om de koloniale en politieke activiteiten van negentiende-eeuwse wetenschappers in kaart te brengen.
‘Een tijdje geleden was ik bezig met een aanvraag om onderzoek te doen naar het koloniale verleden van de KNAW’, vertelt Lauret. ‘Vrijwel gelijktijdig werkte ik aan een stuk over een voormalig Nederlands politicus die in Britse dienst gouverneur van Bombay wordt. In die hoedanigheid implementeert hij wetenschap op locatie, maar na repatriëring zette hij ook het hele wetenschappelijke leven in Londen naar zijn hand. Daar viel bij mij het kwartje: als je echt wilt weten wat de koloniale banden van de wetenschap zijn, moet je niet alleen letten op de instituten, maar op de individuele wetenschappers en hun netwerk.’
Nadat Lauret net naast de beurs voor het KNAW-onderzoek greep, besloot ze om die focus op individuele wetenschappers, die ook in de negentiende eeuw nu eens aan het ene, dan weer aan het andere instituut werkzaam waren, mee te nemen in een nieuw voorstel voor een NWO XS-beurs. Lauret: ‘Het is heel genereus dat mijn collega’s me hebben aangemoedigd om alsnog iets met die elementen van de eerdere aanvraag te doen.’
Wisselwerking
Concreet betekent dit dat Lauret in Groot-Brittannië, Nederland en Frankrijk gaat zoeken naar wetenschappers bij wie een wisselwerking tussen politieke macht, wetenschappelijke kennis en koloniale impact te zien is. ‘Er bestaat nog steeds de notie dat wetenschap onschuldig is’, legt ze uit. ‘In werkelijkheid wordt wetenschappelijk kennis juist vaak gebruikt om politieke beslissingen te depolitiseren. Door je te beroepen op wetenschap lijkt het alsof een keuze noodzakelijk is, er geen alternatief is. In werkelijkheid is alleen die presentatiewijze al een politieke keuze.’
Wetenschappers speelden bovendien regelmatig zelf een rol in de politiek die ze adviseerden. ‘We kennen bijvoorbeeld civiel ingenieur IJzerman. Bij de spoorwegen die hij liet aanleggen ten behoeve van de grondstoffenwinning in het onderworpen Nederlands-Indië werden allerlei historische voorwerpen opgegraven. Op die vondsten zijn allerlei wetenschappelijke inzichten over Nederlands-Indië gebaseerd. Daarvan wordt inmiddels onderkend dat er een relatie is tussen de kennis en koloniaal geweld, maar IJzerman is ook Tweede Kamerlid geworden. Ik vind het belangrijk om te laten zien dat hij zijn positie heeft kunnen omzetten in politieke macht.’
Pilot
Hoeveel ‘IJzermannen’ Lauret zal gaan vinden, is lastig in te schatten. Het project is nadrukkelijk opgezet als een pilot. ‘Het is een eerste inventarisatie van wetenschappers-politici met een duidelijke koloniale connectie’, licht ze toe. ‘In het ideale geval blijkt dit een onderzoekslijn die verder uit te bouwen is tot een nieuwe grote aanvraag.’