Waarom Nederland IS-strijders en hun families moet terughalen
Tientallen Nederlandse Syriëgangers zitten vast in gevangenissen in Noordoost-Syrië of zijn overgeplaatst naar Irak. Zij riskeren marteling en de doodstraf. Promovenda Ida Asscher vindt dat Nederland hen moet terughalen. ‘Landen moeten zich ook in lastige situaties houden aan het internationaal recht.’
Eenmaal uitgereisd naar het kalifaat, ben je vogelvrij, vindt de Nederlandse staat. Tientallen mannen, vrouwen en kinderen, die vanaf 2011 naar Syrië vertrokken om zich aan te sluiten bij Islamitische Staat (IS) en andere terroristische organisaties, zitten opgesloten in Noordoost Syrië. Zij kunnen niet rekenen op hulp van Nederland. De Nederlandse overheid heeft zich jarenlang grotendeels onthouden van het terughalen van deze groep ‘uitreizigers’, mede vanwege het risico dat zij zouden vormen voor de nationale veiligheid. Slechts een kleine groep vrouwen en kinderen zijn teruggehaald. In een aantal gevallen heeft zij mensen ook de Nederlandse nationaliteit ontnomen. Welke koers het nieuwe kabinet gaat varen, is nog onduidelijk.
Onderzoeker Ida Asscher is van mening dat de Nederlandse overheid met deze passieve aanpak haar verantwoordelijkheid voor haar staatsburgers ontloopt en risico’s afschuift op andere landen.
Dit gaat over hoe we omgaan met ‘foreign terrorist fighters’, het onderwerp van het proefschrift dat jij volgende week verdedigt. Leg uit, wat is het probleem?
‘Deze mensen, onder wie ook Nederlanders, zitten al jaren vast in Noordoost-Syrië, onder erbarmelijke omstandigheden en zonder ooit voor de rechter te zijn gebracht. De overheid kon het probleem lange tijd voor zich uit schuiven door hen niet terug te halen en soms hun nationaliteit te ontnemen.
Door veranderingen in de regio is het probleem weer actueel. De gevangenissen en kampen staan – kort gezegd – niet meer onder leiding van de Syrische Democratische Strijdkrachten, maar van het Syrische regeringsleger (zie tekstkader). Na recente ontsnappingen zijn onder leiding van de Verenigde Staten duizenden gevangenen, onder wie Nederlanders, overgeplaatst naar Irak. Daar riskeren zij de doodstraf. Marteling en ophanging komen er nog steeds veel voor en van een eerlijk proces is geen sprake.
'Voor de kinderen in kwestie, kun je je ook afvragen of zij niet slachtoffer zijn van terrorisme.'
De Nederlandse overheid houdt al jaren vol dat zij deze mensen niet hoeft terug te halen vanwege het risico dat zij vormen voor de nationale veiligheid. De Nederlandse staat volgt daarmee landen als Australië, het Verenigd Koninkrijk, Frankrijk en België. De Verenigde Staten vragen landen juist om hun staatsburgers terug te halen. Nederlandse veiligheids- diensten en -experts pleiten al jaren voor ‘gecontroleerde repatriëring'. Volgens hen is terugkeer veiliger: dan kun je deze mensen berechten, begeleiden bij hun terugkeer in de samenleving en, waar nodig, in de gaten houden.’
Wie is er aan de macht in Syrië (en wat was het kalifaat)?
Islamitische Staat (IS) riep in juni 2014 het kalifaat uit en beheerste op zijn hoogtepunt ongeveer 100.000 vierkante kilometer in Syrië en Irak. In maart 2019 verloor de organisatie haar laatste territorium in Syrië.
Tot januari 2026 controleerden de Syrische Democratische Strijdkrachten (SDF) Noordoost-Syrië, inclusief de kampen en gevangenissen met IS-strijders en hun families. De SDF, vooral bestaande uit Syrische Koerden, werden sinds 2015 door de Verenigde Staten gesteund in de strijd tegen IS.
In januari 2026 nam het Syrische regeringsleger de controle over het gebied en de detentiekampen over. De SDF ging grotendeels op in dat leger.
Nederland wil dat deze mensen in de regio worden berecht. Hoe zit dat juridisch gezien?
‘Een belangrijke regel in het internationaal recht is het verbod op ‘non-refoulement’. Dit houdt in dat een land niemand mag overdragen aan een ander land waar die persoon gevaar loopt, bijvoorbeeld omdat die persoon daar de doodstraf, marteling of een andere onmenselijke behandeling ris- keert.
'De staat onttrekt zich aan zijn verantwoordelijkheid om oorlogsmis- daden en terroristische misdrijven te vervolgen.’
Irak past de doodstraf toe na processen die niet voldoen aan de eisen van een eerlijk proces. Als Nederland de overplaatsing van deze mensen naar Irak toestaat in plaats van hen zelf terug te halen om hen hier te vervolgen, ondermijnt Nederland het internationaal recht.'
Waarom haalt de Nederlandse overheid ze dan niet terug?
Daar zijn meerdere redenen voor. Naast veiligheidszorgen, kan het in Nederland lastig zijn om te bewijzen wat deze mensen hebben gedaan. Daar zit wat in, want natuurlijk zullen ze als ze terugkomen hier zeggen dat ze alleen maar broodjes hebben gebakken in het kalifaat.
Zodra iemand zich op Nederlands grondgebied bevindt en wordt verdacht van terrorisme of oorlogsmisdrijven, is Nederland verplicht daar onderzoek naar te doen en zo nodig tot vervolging en berechting over te gaan. Door betrokkenen niet actief terug te halen, of hun nationaliteit in te trekken, bemoeilijkt de overheid hun terugkeer. Daarmee onttrekt de staat zich feite- lijk aan zijn verantwoordelijkheid om oorlogsmisdaden en terroristische misdrijven te vervolgen.’
Is de weerstand tegen het terughalen van IS-strijders begrijpelijk, gezien de tijd, kosten en inspanningen die dat vergt?
‘Dat is heel invoelbaar. Maar de overheid moet handelen op basis van het internationaal recht, niet op basis van emotie. Ook als de situatie lastig is.
Bovendien is nog niet bewezen dat al deze mensen zich schuldig hebben gemaakt aan terroristische of andere misdrijven. Ze zijn nooit berecht en zitten al jaren vast. Iedereen heeft recht op een eerlijk proces. Voor de kinderen in kwestie, kun je je ook afvragen of zij niet slachtoffer zijn van terrorisme. Sommigen zullen meegenomen zijn door hun ouders of in de regio geboren zijn.’
Ida Asscher verdedigt haar proefschrift 'Shunning Responsibilities and Shifting Risks: States’ Responses to the Foreign Terrorist Fighters Phenomenon & the Limits of Public International Law' op 10 maart 2026 om 16.00uur in het Academiegebouw. Lees de samenvatting van het proefschrift en volg de livestream van de verdediging.