‘Universiteiten veranderen, maar blijven onmisbaar voor samenleving’
Van academische vrijheid tot medische doorbraken en digitale veiligheid: tijdens de 451ste dies natalis op 9 februari reflecteerden sprekers op de rol van de universiteit in een wereld vol maatschappelijke en geopolitieke spanning.
De nieuwe rector magnificus Sarah de Rijcke en nieuwe voorzitter van het College van Bestuur Luc Sels leidden voor het eerst het cortège van het Academiegebouw naar de Pieterskerk. Nadat de stoet hoogleraren was gaan zitten, opende Sels de dies natalis met een bevlogen boodschap.
Door geopolitieke spanningen, nationalisme en de opmars van AI staan universiteiten onder druk, waarschuwde hij. Online leerplatformen ondergraven het idee dat alleen universiteiten toegang bieden tot hoogstaande kennis. Sels signaleert een verschuivende rol van universiteiten: ‘Ze verliezen misschien hun monopolie op kennis, maar blijven het kloppend hart van kennisnetwerken.’
-
Luc Sels: 'Ik wens u een moedige universiteit toe.' -
De nieuwe rector magnificus Sarah de Rijcke en nieuwe voorzitter van het College van Bestuur Luc Sels leidden voor het eerst het cortège. -
Een volle Pieterskerk.
Roep om nuttige universiteit
Tegelijkertijd voelen universiteiten de druk van democratische erosie en politieke sturing. Autonomie en academische vrijheid zijn geen vanzelfsprekendheid meer. Ze vragen om expliciete verdediging, aldus Sels. Ook de roep om een ‘nuttige universiteit’ groeit, met vragen over de waarde van geestes- en sociale wetenschappen. Hij benadrukte dat juist deze disciplines cruciaal zijn om samenlevingen, gedrag en historische lessen te begrijpen. De collegevoorzitter sloot af met een warme boodschap: ‘Ik ben fier op het dragen van deze toga.’ Hij riep anderen ook op om fier te zijn op de universiteit. ‘Ik wens u een moedige universiteit toe.’
Nieuwe rector magnificus krijgt rectorsketen
Een bijzonder moment was de overdracht van het rectoraat op hoogleraar Sarah de Rijcke. Ten overstaan van de academische gemeenschap ontving zij de rectorsketen, waarna zij haar eerste diesrede hield. Daarin stond ze stil bij de maatschappelijke en geopolitieke onrust die impact hebben op het leven van studenten en medewerkers. ‘Soms komt hun betrokkenheid tot uiting in protest; dat hoort bij een levendige democratie. Dan is het belangrijk elkaars argumenten te blijven bevragen, vanuit kennis en zorgvuldigheid.’
Zij waarschuwde dat het debat over wetenschappelijke kwaliteit geen strijd moet worden om cultuurposities of politieke identiteiten. ‘Als wetenschap in dat krachtenveld vooral een symbool wordt, in plaats van een manier om zorgvuldig kennis te ontwikkelen en kritisch te blijven op onszelf, brokkelt het publieke vertrouwen af. Wetenschap en politiek raken elkaar onvermijdelijk. Wat telt, is dat wetenschap meer is dan een symbool in een politiek debat.’
De nieuwe rector magnificus riep op om beter te kijken naar de kennis over wetenschap zelf. ‘Mijn pleidooi is dat wij als universiteit die kennis, en de instellingen en mensen die haar mogelijk maken, actief inzetten om het publieke gesprek over wetenschap en de rol van universiteiten levend te houden.’ Ze benadrukte hoe rijk de universiteit is aan verschillen in achtergronden, ervaringen en perspectieven. ‘Studenten leren meer als we die verschillen met zorg en nieuwsgierigheid naast elkaar zetten en overbruggen. Die pluriformiteit maakt onze academische kennis van hoge kwaliteit en waarde. Samen zijn wij één universiteit.’
-
Eelco de Koning vertelde hoe nieuwe technieken om ziekten te genezen ook veel vragen oproepen. -
S.M.G. 'Sempre Crescendo', een van de oudste studentenmuziekgezelschappen ter wereld, trad op tijdens de dies.
Diesoratie Eelco de Koning
‘Dokter, denkt u dat ik genezing van type 1 diabetes nog mee zal maken?’ Dat is een vraag die diesorator Eelco de Koning, hoogleraar diabetologie bij het Leids Universitair Medisch Centrum, regelmatig krijgt in zijn spreekkamer. Genezing, zo liet de hoogleraar zien, kent vele benaderingen en vervolgvragen. Zelf werkt hij aan genezing van deze ziekte via de zogeheten regeneratieve geneeskunde. Zijn onderzoeksgroep kweekt in het lab insulineproducerende cellen uit stamcellen en kan genetische veranderingen aanbrengen op die cellen. ‘Dit biedt een mogelijkheid voor oplossingen waarbij afstotingsremmende medicatie niet meer nodig is. Dat betekent: hoop. Niet alleen voor een kleine groep, maar uiteindelijk voor iedereen met type 1 diabetes.’
‘Maar deze hoop roept nieuwe vragen op’, voegde De Koning onmiddellijk toe. ‘Wie krijgt als eerste toegang? Hoe organiseren we dit in ons zorgsysteem? Wat betekent dit voor rechtvaardigheid en solidariteit? Dit zijn ethische en maatschappelijke vragen. Binnen deze universiteit onderzoeken we niet alleen wat en hoe iets werkt, maar ook wat het betekent als het werkt. De afdeling medische ethiek, gezondheidseconomen, psychologen en rechtenfaculteit zijn daarom al vanaf het begin betrokken bij dit type onderzoek.’ Ook hoopt De Koning dat behandelingen van type 1 diabetes sneller hun weg vinden naar de patiënt dankzij Cure One: een nieuw onderzoekscentrum dat zich volledig richt op genezing van type 1 diabetes, ontstaan uit een samenwerking tussen Stichting Diabetes Onderzoek en het LUMC en gesteund door het Diabetes Fonds.
Diesoratie Dennis Broeders
In zijn diesoratie nam Dennis Broeders, hoogleraar Global Security and Technology, de aanwezigen mee naar een VN-bijeenkomst in Genève in 2016. Daar zag hij hoe diplomaten en techneuten langs elkaar heen praatten over ‘veiligheid’. De diplomaten dachten aan oorlog en vrede, de techneuten aan de veiligheid van het internet als technisch netwerk. Dit maakte volgens Broeders duidelijk dat zelfs kernbegrippen verschillende betekenissen kunnen hebben. Dat onderstreept de noodzaak om verschillende perspectieven en talen bij elkaar te brengen. Dat is dan ook precies het uitgangspunt van de nieuwe bacheloropleiding Cybersecurity en Cybercrime, die dit collegejaar van start ging.
Broeders benadrukte het belang van ‘upcode’ en ‘downcode’: waarden en normen die worden vertaald in software en beleid. In tijden van geopolitieke spanning, met de oorlog in Oekraïne en de dominante positie van Amerikaanse technologiebedrijven, is het volgens hem cruciaal om vast te houden aan fundamentele vrijheden. ‘Investeringen in veiligheid en autonomie staan uiteindelijk ten dienste van vrijheid.’
Met verwijzing naar het Leidse motto Praesidium Libertatis benadrukte Broeders dat academische vrijheid vraagt om zowel maatschappelijke betrokkenheid als onafhankelijkheid. Juist in een tijd van toenemende externe druk is het volgens hem essentieel dat de universiteit haar kernwaarden bewaakt en overdraagt aan de onderzoekers, beleidsmakers en cyberdiplomaten van morgen.
-
Safiya Umoja Noble krijgt een eredoctoraat uit handen van Marja Spierenburg, hoogleraar Anthropology of Sustainability and Livelihood. -
Catherine Malabou ontving een wetenschappelijk eredoctoraat uit handen van Susanna Lindberg, hoogleraar Continentale Wijsbegeerte.
Eredoctoraten
Tijdens de dies werden ook twee eredoctoraten uitgereikt aan mensen die zich in het bijzonder hebben ingezet voor de wetenschap, het onderwijs en de samenleving.
Wetenschapper Safiya Umoja Noble (hoogleraar aan de University of California, Los Angeles) is wereldwijd erkend als pionier op het gebied van digitale ongelijkheid, algoritmische vooringenomenheid en de maatschappelijke impact van technologie op minderheidsgroepen. Noble laat zien hoe ogenschijnlijk neutrale (digitale) technologieën zoals algoritmen sociale ongelijkheden kunnen versterken en daarmee de toegang tot kennis, kansen en rechten beïnvloeden. Haar werk heeft geleid tot een breed maatschappelijk debat over de noodzaak van transparantie, regulering en ethiek in de techsector.
Daarover zei ze tijdens de dies: ‘Het wordt tijd dat we investeren in de organisatie van gemeenschappen die nuttig zijn voor heel veel mensen, in plaats van een paar. (…) We moeten technologie, en de miljarden dollars die erin worden geïnvesteerd, in de juiste context plaatsen en in balans brengen met andere humanitaire benodigdheden zoals huisvesting, onderwijs, schoon voedsel en water, een schone lucht, en netwerken die zorg en vreugde bieden.’ Zichtbaar ontroerd sloot ze af: 'Ik ben vereerd dat ik een wetenschapper mag zijn die aan deze problemen werkt, samen met jullie.'
Filosofe Catherine Malabou ontving een wetenschappelijk eredoctoraat voor haar vernieuwende bijdragen aan de continentale filosofie en haar interdisciplinaire invalshoeken. Malabou maakt zich sterk voor de rol van geesteswetenschappen in de geglobaliseerde wereld en pleit ervoor dat filosofen zich meer openstellen voor natuur- en sociale wetenschappen, bijvoorbeeld voor de gevolgen van nieuwe informatietechnologieën.
Dat pleidooi kwam ook terug in haar dankwoord: ‘Er wordt dikwijls gezegd dat de geesteswetenschappen onder vuur liggen. Vaak worden ze beschreven als te langzaam, te kritisch, te abstract of onvoldoende aangesloten op vraagstukken rondom innovatie. Maar in deze tijden van versnelling, automatisering en berekening zijn de geesteswetenschappen helemaal niet tegengesteld aan wetenschap of technologie. Ze denken juist na over dit soort ontwikkelingen – en denken ook méé.’
Rector De Rijcke sloot de dies daarna af: 'Ik hoop dat u genoten heeft en ook een beetje bent uitgedaagd.' Traditioneel zong daarna de hele Pieterskerk het Wilhelmus.