Hoe duurzaam is de nieuwe Schijf van Vijf? Vijf vragen aan milieuwetenschapper Joran Lammers
De nieuwe Schijf van Vijf zet sterker in op plantaardig eten. Maar hoe groot is de impact daarvan echt? We vroegen het aan milieuwetenschapper Joran Lammers.
Het voedselsysteem is goed voor een derde van de klimaatimpact. Waarom is dat aandeel zo groot?
‘Het gaat hierbij om de hele keten: van productie tot consumptie, dus echt van boer tot bord. Die impact meten we aan de hand van de hoeveelheid broeikasgasuitstoot. Dat die impact zo groot is, is niet vreemd: acht miljard mensen hebben dagelijks eten nodig.
Maar een groot deel van de impact is onnodig. Ongeveer een derde van al het voedsel wordt nooit opgegeten. Het tegengaan van die verspilling is dus al een belangrijke manier om de klimaatimpact te verkleinen. Ook een verschuiving naar meer plantaardige voeding kan daar snel aan bijdragen.
Juist omdat het aandeel van het voedselsysteem zo groot is, zijn er relatief snel stappen te zetten om de uitstoot te verlagen.’
Hoeveel verschil maakt het voor het klimaat als Nederlanders zich aan deze richtlijnen houden?
‘Als we klimaatverandering niet afremmen, raakt dat direct onze voedselzekerheid.’
‘Ik draai die vraag liever om: wat zou een stabiel klimaat betekenen voor ons voedselsysteem in Nederland? Nederland is juist zo productief dankzij stabiele omstandigheden: vruchtbare grond, voldoende zoet water en weinig extreem weer. Die basis staat nu onder druk. Ook nu al, denk bijvoorbeeld aan de droogte in de afgelopen jaren. Als we klimaatverandering niet afremmen, raakt dat direct onze voedselzekerheid. Nederlanders hebben er zelf dus veel bij te winnen.’
Hoe haalbaar is het dat mensen echt meer plantaardig gaan eten?
‘De grootste barrière is gewenning. Voedsel is onderdeel van onze culturele identiteit, dus dat verander je niet zomaar. Tegelijkertijd kan gedrag snel veranderen onder invloed van de marktwerking en marketing. Denk aan de huidige proteïne-hype in de supermarkt, of welbekende slogans als “Melk is goed voor elk”, die ervoor hebben gezorgd dat Nederlanders veel meer dierlijke eiwitten zijn gaan eten en drinken. Hoe de markt plantaardig eten presenteert, maakt dus veel uit, en daar speelt lobby een grote rol in.’
‘Ik denk dat de verandering uiteindelijk niet tegen te houden is.’
‘Omdat plantaardige voeding over het algemeen minder grondstoffen, energie en ruimte vraagt, ligt het ook voor de hand dat we uiteindelijk steeds meer die kant op bewegen. Hoe schaarser die middelen zijn, hoe rendabeler het voor bedrijven wordt om plantaardig te produceren. Steeds betere plantaardige alternatieven zorgen ervoor dat mensen hun gewoontes minder hoeven aan te passen. Dat maakt de stap voor consumenten kleiner.’
Je ziet dat er ook lobby is om die ontwikkeling tegen te houden, bijvoorbeeld rond de benaming van plantaardige vleesvervangers in de supermarkt. Maar ik denk dat de verandering uiteindelijk niet tegen te houden is.’
Is plantaardig eten automatisch duurzamer?
‘Niet per se. Plantaardig staat niet gelijk aan duurzaam. Het hangt sterk af van hoe en waar iets geproduceerd wordt. Denk bijvoorbeeld aan de grootschalige productie van palmolie en de impact daarvan op regenwouden in Zuid-Oost-Azië.
Ik denk dat het voor de discussie over plantaardig eten helpend is om meer te focussen op efficiëntie. Een plantaardig voedselsysteem gebruikt minder ruimte, grondstoffen en energie. Maar duurzaamheid is breder: het gaat ook over bodem, water, dierenwelzijn en rechtvaardigheid.’
Gaan gezondheid en duurzaamheid altijd hand in hand?
‘Deels wel en deels niet. Een duurzaam geproduceerd wijntje bevat nog steeds alcohol. Te veel vlees eten is niet alleen slecht voor je gezondheid, maar ook voor het milieu. Daar gaan die twee dus hand in hand.
In westerse landen ligt de nadruk vaak op individuele gezondheid, maar dat botst met de gevolgen voor de rest van de wereld. De overgang naar een duurzamer voedselsysteem maakt die spanning zichtbaar: tussen wat goed is voor het individu en wat goed is voor het collectieve welzijn van mens en planeet. Ik hoop dat we breder leren kijken (en eten): niet alleen naar wat goed is voor onszelf, maar ook naar wat goed is voor de wereld om ons heen. Het is goed dat de Schijf van Vijf daar aandacht aan besteedt.’
Nederland Veganland
In een eerder gedachtenexperiment ‘Nederland Veganland?’ onderzochten Leidse milieuwetenschappers, waaronder Lammers wat er zou gebeuren als Nederland volledig zou overstappen op plantaardig voedsel. Daaruit bleek dat we alle inwoners zouden kunnen voorzien van voldoende voedsel, terwijl er ook ruimte overblijft voor natuur, woningbouw en andere maatschappelijke opgaven. ‘Met ons huidige dieet is dat niet mogelijk’, aldus Lammers.
In de nieuwe Schijf van Vijf ligt meer nadruk op plantaardig eten en een duurzamer voedselsysteem. Het doel is niet een volledig vegan Nederland, maar wel een stap richting minder milieudruk en een gezonder dieet voor mens en planeet.