Politiek zonder politici: waarom gewone burgers wetgevers zouden moeten zijn
De parlementaire democratie staat onder druk, stelt Hélène Landemore. Haar oplossing is verrassend eenvoudig: laat gewone burgers wetgevers vervangen. Op 22 juni sprak zij in Den Haag met studenten en medewerkers over haar visie voor de toekomst van de democratie.
‘Een echte democratie is een poging om, net als een vrolijke gastvrouw, ook de stillen en terughoudenden een stem te geven.’ Deze uitspraak van de Britse essayist G.K. Chesterton vormt het uitgangspunt van Hélène Landemore, hoogleraar Politieke wetenschap aan Yale University en dit jaar Cleveringa-hoogleraar van Universiteit Leiden. In haar nieuwe boek Politiek zonder politici werkt zij een voorstel uit om democratische idealen beter in parlementaire vergaderingen te verwezenlijken.
Het probleem met verkiezingen
Dat is nodig, omdat verkiezingen volgens Landemore een oligarchisch systeem in stand houden waarbij de politieke en bestuurlijke macht in de handen is van een kleine groep mensen. Het begint al bij wie zich kandidaat stelt: doorgaans ambitieuze mensen die gericht zijn op macht. Kandidaten uit deze homogene groep worden door kiezers keer op keer herkozen.
Het resultaat is een bestuurlijke klasse die sterk oververtegenwoordigd is door mensen uit de hoogste inkomens- en opleidingsgroepen. ‘Kijk bijvoorbeeld naar het Amerikaanse Congres: de meeste leden komen uit de top 1 procent van de samenleving, waardoor grote delen van de bevolking nauwelijks vertegenwoordigd zijn.’ Beleid wordt zo niet primair bepaald door de voorkeuren van de meerderheid, maar door die van welgestelde en goed georganiseerde groepen in de samenleving.
De oplossing: burgerloting
Landemore is niet de eerste die deze problemen herkent. Volgens haar schreef de Griekse filosoof Aristoteles al dat er iets fundamenteel oligarchisch schuilde in verkiezingen en dat loting per definitie democratischer was. Zij pleit daarom voor een systeem van burgerloting waarin burgers roulerend wetgevende functies vervullen.
Landemore ziet een systeem van burgerloting als de manier om de drie klassieke democratische idealen: vrijheid, gelijkheid en broederschap beter te bereiken. Vrijheid betekent daarbij niet alleen stemmen op vertegenwoordigers, maar daadwerkelijk deelnemen aan het uitoefenen van macht. ‘Burgers regeren en worden op hun beurt geregeerd’, vertelt de hoogleraar. In die zin biedt loting een vorm van politieke soevereiniteit die verder gaat dan louter toestemming geven aan anderen.
‘Gelijkheid is het meest voor de hand liggende argument’, stelt Landemore. ‘Bij loting heeft iedere burger exact dezelfde kans om politieke macht uit te oefenen, iets wat bij verkiezingen of zelfselectie per definitie niet het geval is.’ En dan is er broederschap, vriendschap of liefde, zoals ze het in het boek noemt. Het rouleren van burgers in besluitvorming versterkt het vertrouwen, wederzijds respect en onderlinge verbondenheid. ‘Wanneer je mensen samenbrengt op basis van loting, ontstaat er een verbinding die volledig ontbreekt in een competitieve omgeving.’
-
Hélène Landemore -
Andrei Poama -
Wim Voermans -
Matthew Longo -
Élise Rouméas -
De ‘vrolijke gastvrouw’
Naast de klassieke democratische idealen, benoemt Landemore twee instrumentele argumenten. ‘Door politieke functies te laten rouleren vermindert de prikkel tot carrièrepolitiek, belangenverstrengeling en eventuele corruptie’, vertelt de hoogleraar. Ook doorbreekt loting de concentratie van macht in kleine, gesloten netwerken waarin dezelfde elites elkaar blijven opvolgen en invloed behouden. In plaats daarvan komen burgers uit veel bredere lagen van de samenleving in besluitvormende posities terecht. Deze grotere diversiteit aan achtergronden, kennis en ervaringen, resulteert volgens de hoogleraar in een groter probleemoplossend vermogen als groep.
Het beeld dat volgens Landemore het meest tot de verbeelding spreekt is dat van de ‘vrolijke gastvrouw’ zoals beschreven door G.K. Chesterton. Waar academische definities van democratie doorgaans draaien om de competitie tussen elites om de stem van het volk, beschrijft Chesterton het als een uitnodigende figuur die mensen op hun gemak stelt en hen aanmoedigt zich uit te spreken. Dat is precies wat burgerloting beoogt: systemen zo inrichten dat alle mensen van meet af aan inbegrepen voelen en een echte stem hebben.
Tijdens het bezoek van Hélène Landemore gingen panelleden Elise Rouméas (Rijksuniversiteit Groningen), Wim Voermans (Universiteit Leiden), Matthew Longo (Universiteit Leiden) onder leiding van Andrei Poama (Universiteit Leiden) in gesprek.
Élise Rouméas (Rijksuniversiteit Groningen)
‘Ik ben gecharmeerd van Landemore's metafoor van het loterijticket. Bij burgerloting ontvangt iedere burger een 'loterijticket': een gelijke kans om direct deel te nemen aan politieke besluitvorming. Bij verkiezingen ontvangt iedere burger het recht om te stemmen, een reëel maar uiterst kleine kans om politieke uitkomsten te beïnvloeden. Wat is democratischer? Dat hangt ook af van de vraag hoe groot de kans is dat jouw loterijticket daadwerkelijk getrokken wordt.’
Matthew Longo (Universiteit Leiden)
‘Burgerloting biedt een nieuw legitimeringscriterium voor democratieën, waarbij verkiezingen worden vervangen door willekeurige selectie. Dit corrigeert bepaalde antidemocratische (en meer specifiek oligarchische) tendensen in onze hedendaagse democratische systemen. Een op loting gebaseerd systeem zou elitecompetitie als primair kenmerk van democratische samenlevingen vervangen door deliberatieve assemblees. Gezien de legitimiteitscrisis waarmee hedendaagse democratieën worden geconfronteerd, verdient het zeker serieuze overweging.’
Andrei Poama (Universiteit Leiden)
‘De betekenis van Landemore's bezoek en haar Cleveringa-leerstoel is duidelijk: het getuigt ervan dat de Universiteit Leiden wereldwijd een aantrekkelijk podium is voor het bediscussiëren van nieuwe ideeën en institutionele vernieuwingen. De lezing biedt aanknopingspunten voor mogelijke hervormingen van parlementaire instellingen in Nederland, zoals de Senaat, om ze democratischer te maken, maar illustreert ook treffend het samenwerkingspotentieel tussen onze faculteiten binnen het nieuwe onderzoeksnetwerk ‘Vertrouwen ten tijde van polarisatie’. Deze lezing geeft ons veel om over na te denken en roept vele vragen op die via dit onderzoeksnetwerk beantwoord zouden kunnen worden.’
Organisatie
De lezing werd georganiseerd als een samenwerking tussen de Faculteit Governance and Global Affairs en de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Leiden, in het kader van het nieuwe profileringsthema Vertrouwen ten tijde van polarisatie.