Wetenschappelijk inzicht met maatschappelijke impact: dit zijn de winnaars van de Krijn Rietveld Awards 2026
Nieuwe inzichten in hart- en vaatziekten, duurzamere gewasbescherming en een nieuwe technologie om piepkleine monsters te analyseren: de winnaars van de Krijn Rietveld awards werken aan heel verschillende uitdagingen, maar delen één ambitie: wetenschappelijke ontdekkingen omzetten naar maatschappelijke impact.
Jill de Mol, Marijan Višić en Leiden Analytics ontvingen hun prijs op 1 september tijdens de facultaire opening van het academisch jaar. De Krijn Rietveld Awards worden mede mogelijk gemaakt door dsm-firmenich en het Leids Universitair Fons (LUF) en belonen wetenschappelijk onderzoek dat bijdraagt aan de maatschappij. Dit jaar kende de jury prijzen toe in drie categorieën: de Graduate Award, Doctoral Award en, dit jaar voor het eerst, de Business Development Grant.
Van laboratoriumprototype naar toekomstige spin-off
Piepkleine monsters bevatten vaak te weinig materiaal om goed te analyseren. Spin-off bedrijf Leiden Analytics, winnaar van de eerste Krijn Rietveld Development Grant, ontwikkelde hiervoor een oplossing: de Hanging Droplet Evaporator (HDE). Dit apparaat concentreert kleine monsters vóór analyse met een factor tien tot honderd. Hierdoor kunnen de onderzoekers veel meer van de aanwezige stoffen detecteren.
‘Onderzoekers moeten nu vaak miljoenen cellen samenvoegen om voldoende materiaal te hebben voor een meting,’ zegt ontwikkelaar Alex Joesaar. ‘Daardoor gaan de verschillen tussen individuele cellen verloren. Met deze technologie kunnen we veel meer informatie halen uit veel kleinere monsters; uiteindelijk zelfs uit één enkele cel.’
De technologie is ontwikkeld binnen de onderzoeksgroep van hoogleraar Thomas Hankemeier. De HDE kan onder meer bijdragen aan nauwkeuriger kankeronderzoek, bloedanalyses op basis van een vingerprik in plaats van een volledige bloedafname en het opsporen van zeer kleine hoeveelheden schadelijke stoffen, zoals PFAS, in milieumonsters.
Volgens de jury onderscheidt Leiden Analytics zich door de combinatie van wetenschappelijke innovatie en commerciële potentie. Een belangrijk voordeel van de HDE is dat het aansluit op bestaande laboratoriumapparatuur. Laboratoria hoeven hun huidige instrumenten dus niet te vervangen. Met de grant kan het team de technologie testen buiten het eigen lab en Leiden Analytics verder ontwikkelen als spin-off met ondersteuning van de PLNT incubator. Joesaar hoopt dat de eerste onderzoekslaboratoria snel met de technologie aan de slag kunnen.
Joesaar: ‘De stap van academisch onderzoek naar product is een grote uitdaging. Als onderzoeker moet je ineens ook ondernemer worden. Deze grant voelt als een belangrijke blijk van vertrouwen dat we op de goede weg zijn.’
Hartziektes en een verouderend afweersysteem
Een tot nu weinig onderzochte groep immuuncellen speelt wellicht een belangrijke rol bij hart- en vaatziekten. Jill de Mol, winnaar van de Krijn Rietveld Doctoral Award, onderzocht deze zogenaamde leeftijdsgebonden B-cellen (age-associated B cells, ABC’s) voor haar promotieonderzoek.
Ze ontdekte dat mensen met veel van deze cellen in hun bloed een grotere kans hebben op een eerste hartinfarct, los van bekende risicofactoren zoals hoge bloeddruk en een hoog cholesterolgehalte. Ook liet ze zien dat deze cellen kunnen bijdragen aan ernstigere aderverkalking.
Het onderzoek biedt nieuwe in zichten in de invloed van veroudering van het afweersysteem op hart- en vaatziekten. Op termijn kan dit bijdragen aan een betere inschatting van risico’s en nieuwe manieren om deze ziektes te voorkomen. De jury prees vooral De Mols zelfstandigheid en creativiteit, evenals de wetenschappelijke én maatschappelijke impact van haar onderzoek.
‘We realiseerden ons dat deze cellen misschien wel veel belangrijker zijn dan we tot nu toe dachten.’
De Mol onderzoekt nu als postdoc hoe we deze specifieke afweercellen kunnen uitschakelen zonder gezonde afweercellen aan te tasten. ‘Je hoopt natuurlijk altijd een betekenisvol verband te vinden, maar dat is nooit vanzelfsprekend. Toen we zagen hoe sterk de samenhang was, realiseerden we ons dat deze cellen misschien veel belangrijker zijn dan we tot nu toe dachten.’
Evolutie inzetten voor duurzamere gewasbescherming
‘Experimentele evolutie is eigenlijk een blinde aanpak: je weet nooit wat er gaat gebeuren, of zelfs óf er überhaupt iets gebeurt.’ Juist die onzekerheid maakt de ontdekking van Graduate Award-winnaar Marijan Višić zo bijzonder. Tijdens zijn masteronderzoek gebruikte hij evolutie als tool om een bodembacterie te verbeteren die van nature stoffen produceert die schimmels en oomyceten onderdrukken. Beide organismen veroorzaken wereldwijd schade aan landbouwgewassen.
‘Het maatschappelijke belang van evolutiebiologie wordt niet altijd direct gezien. Daarom betekent het veel voor mij om deze prijs te ontvangen.’
Višić liet de bacterie steeds opnieuw concurreren met de ziekteverwekkers en selecteerde de variant die de schimmelgroei het beste wist te remmen. Hij ontdekte dat de bacteriën door de evolutie veel grotere hoeveelheden van twee schimmelremmende stoffen gingen produceren. Ook wist hij te achterhalen welke verandering in het DNA deze verbetering veroorzaakte.
Deze inzichten kunnen helpen bij de ontwikkeling van duurzamere manieren om gewassen te beschermen, als alternatief voor chemische bestrijdingsmiddelen. De jury prees de combinatie van experimentele evolutie, microbiologie en geavanceerde data-analyse. Door verschillende onderzoeksmethoden te combineren kon Višić niet alleen aantonen dát bacteriën veranderde, maar ook verklaren welk biologisch mechanisme daarachter zat.
LURIS wees dit jaar ook twee runners-up aan voor de Graduate Award, dit waren Rianne Weber en Filipe Cruz.
Over de Krijn Rietveld Memorial Innovation Awards
De Krijn Rietveld Memorial Innovation Awards zijn in 2020 opgericht ter nagedachtenis aan Krijn Rietveld (1956–2018). De prijs beloont innovatief onderzoek met het potentieel om maatschappelijke impact te maken.
Met steun van dsm-firmenich en het Leids Universiteits Fonds (LUF) zetten de awards onderzoekers en innovators die verbonden zijn aan de Universiteit Leiden in het zonnetje. Van masterstudenten en promovendi tot postdocs en start-ups: de prijzen zijn bedoeld voor talenten op het gebied van de life sciences, (milieu)gezondheidswetenschappen en biotechnologie, met data science als verbindende factor.
Beeld: Juryvoorzitter Cindy Gerhardt, managing director van Planet B.io, vertelt over haar tijd met Krijn Rietveld bij dsm-firmenich.