Wat is nodig voor verandering in Iran?
Met de huidige protesten in Iran, rijst de vraag of het regime ten val zal komen. Wat was de aanleiding voor de protesten, wat wil de bevolking van Iran en wat is nodig voor een nieuw regime? Drie Leidse experts geven duiding.
Wat is de aanleiding voor de demonstraties? ‘De economische situatie was de druppel die de emmer deed overlopen’, zegt Gabrielle van den Berg, gespecialiseerd in de cultuurgeschiedenis van Iran. ‘Door internationale sancties zit de bevolking van Iran in een penibele situatie. Mensen weten gewoon niet meer hoe ze rond moeten komen.’
Die spreekwoordelijke emmer zat al bijna vol omdat het islamitische regime faalt om de welvaart, rechtvaardigheid en vrijheid te brengen die ze hebben toegezegd. Ook kunnen ze het land niet veilig houden, liet de recente twaalfdaagse oorlog met Israël zien. Daarnaast voelt de bevolking zich in het dagelijks leven steeds onveiliger. Incidenten zoals berovingen op straat dragen daaraan bij, aldus Babak RezaeeDaryakenari, die onderzoek doet naar geopolitiek, politieke macht en protest en repressie in autoritaire regimes, met een focus op Iran.
Wat wil de Iraanse bevolking?
Van den Berg volgt de ontwikkeling in Iran met bovenmatige belangstelling en heeft contact met Iraanse kennissen die buiten Iran wonen. Ze vindt het lastig om te zeggen wat de Iraanse bevolking wil omdat er veel desinformatie is en omdat er verdeeldheid is in het gigantische land. Van den Berg: ‘Ook mijn kennissen verschillen van mening.’
RezaeeDaryakenari, spreekt als wetenschapper, maar ook uit eigen ervaring. In 2009 protesteerde hij zelf in de straten van Teheran. ‘Toen wilden we constitutionele hervormingen en respect voor de rechtsstaat. Sindsdien zie je bij elke nieuwe protestgolf — in 2018, 2020 en 2022 — dat steeds meer mensen die hervormingsgedachte loslaten en expliciet systeemverandering eisen. In 2026 is regimeverandering de dominante roep.’
Mogelijkheden voor een ander regime
Als hij het nu moet zeggen, denkt Ab de Jong (gespecialiseerd in de religieuze geschiedenis van Iran), dat het regime deze protesten gaat overleven. ‘Maar dit gaat ook niet weg. We weten niet wat er achter de schermen gebeurt in de kringen rond ayatollah Khamenei, de Revolutionaire Garde (het eliteleger dat onder direct bevel van de ayatollah staat, red.) en in de kringen rond de president. Maar het zou mij niet verbazen als er verschuivingen in de machtsbalans gaan plaatsvinden. Het zou kunnen dat de president en Revolutionaire Garde toewerken naar een kleinere rol voor de leider van de revolutie (Khamenei, red).’
Verder verwacht hij dat het regime veel meer de nationalistische kaart gaat spelen. Door te zeggen dat zij de territoriale integriteit van Iran beschermen en dat de islam een onderdeel is van de Iraanse identiteit. ‘De grote angst die het regime altijd zaait, is dat als zij verdwijnen, de Koerden, Arabieren, Baluchi’s en Turkmenen het land aan stukken scheuren. Ik merk dat Iraanse studenten die hier studeren daar ook echt bang voor zijn.’
Hoop op verandering
RezaeeDaryakenari, die als politieke wetenschapper aan voorspellingen werkt, ziet andere scenario’s als hij vooruitblikt. Sommigen helpen de transitie naar een ander regime, anderen houden verandering tegen.
Wat kan helpen, is dat de meerderheid van de Iraniërs klaar is met het islamitische regime. ‘We hebben data (uit recent onderzoek dat nog niet is gepubliceerd, red.) waaruit blijkt dat mensen hoop hebben voor verandering. Ze zijn trots dat ze die mogelijk maken, dus de vastberadenheid is er. Tegelijkertijd zijn mensen bang voor repressies.’ Wat volgens de onderzoeker ook helpt, is dat mensen zich voor het eerst in 47 jaar achter één persoon scharen: Reza Pahlavi, de zoon van de in 1979 afgezette sjah.
Wat staat verandering in de weg?
Het strenge, wrede en repressieve regime staat verandering in de weg. Daarnaast helpt het niet dat Europese landen, Amerika en buurlanden het gedrag van de Iraanse autoriteiten met diplomatieke onderhandelingen proberen te corrigeren. ‘Zij denken nog steeds dat hervormingen mogelijk zijn en het regime zich als een normale soevereine staat kan gaan gedragen’, zegt RezaeeDaryakenari. ‘Maar dat werkt al 47 jaar lang niet.’
Wat landen dan wel moeten doen volgens hem? De hoogst mogelijke druk uitoefenen op het repressieve apparaat van Iran: de Revolutionaire Garde. ‘Wijs hen aan als terroristische organisatie, zoals Australië en de VS al deden. En leg sancties op aan topfunctionarissen en hun families in de EU en beperk hen zo veel mogelijk. Genoeg is genoeg, je kunt jouw eigen bevolking niet vermoorden en weigeren naar ze te luisteren. Dit gedrag moet niet getolereerd worden.’
Andere landen moeten luisteren naar het Iraanse volk
Volgens RezaeeDaryakenari is het belangrijk dat andere landen luisteren naar wat er daadwerkelijk op straat gebeurt. ‘Onderzoek naar succesvolle burgerlijke verzetsbewegingen in autoritaire contexten laat zien dat zulke bewegingen zich vaak tijdelijk organiseren rond één herkenbare figuur. Op basis van leuzen die zowel binnen als buiten Iran worden gescandeerd, is die dynamiek ook hier zichtbaar.'
'Prins Reza Pahlavi fungeert voor veel demonstranten als een dominant coördinatiepunt in een overgangsfase. Met name waar het gaat om het leiden van het proces richting het beëindigen van de Islamitische Republiek en het initiëren van een democratisch referendum. Deze steun moet niet worden geïnterpreteerd als een vooraf vastgelegde keuze voor de uiteindelijke staatsvorm, die de bevolking volgens prins Reza Pahlavi zelf via dat referendum moet bepalen.’
Hoewel Pahlavi dus door velen wordt gezien als de man voor de overgangsfase, hoort Van den Berg ook andere geluiden. ‘Hij heeft sinds zijn zeventiende niet meer in Iran gewoond. Eerder hoorde je ook wel dat hij in al die jaren vrij weinig voor Iran heeft kunnen betekenen. Maar je weet niet wat er verder kan gebeuren nu.’ De Jong vult haar aan: ‘Als het regime valt, zou hij naar boven kunnen komen als iemand die een overgang naar een nieuw bestel realiseert waar de Iraniërs zelf over kunnen beslissen. Dat lijkt me verstandig.’
Foto boven het artikel: Solidariteitsmars voor Iran op de Dam. ANP
Ondersteuning voor medewerkers en studenten
Kom je uit Iran of ben je om andere redenen erg begaan met de situatie? De universiteit begrijpt dat dit gevolgen kan hebben voor je welzijn en werk of studie. Bekijk op onze website waar je als student of medewerker terecht kunt voor hulp.