Hoe kwetsbaar is Nederland bij een energiecrisis?
Door de oorlog met Iran stijgen de benzineprijzen en zijn er zorgen over een wereldwijde energieschaarste. Hoe goed is Nederland op zo’n crisis voorbereid? We vroegen het aan twee experts, op gebied van bestuurskunde en grondstoffen.
Arjen Boin, hoogleraar Publieke Instituties en Governance: ‘Ik denk dat de Nederlandse samenleving vrij kwetsbaar is’
Hoe goed is Nederland nu voorbereid op een langer durende crisis?
‘Als dit lang gaat duren, dan kun je je voorstellen dat we in een economische crisis of een schaarstecrisis terechtkomen, met onverwachte effecten. In Pakistan staan bijvoorbeeld grote kunstmestfabrieken die afhankelijk zijn van gas uit Qatar. Als die fabrieken niet kunnen draaien omdat de gastoevoer stil ligt, dan heeft dat effect op het gehele noordelijk halfrond, want daar is het nu plantseizoen. Daardoor ontstaat voedselschaarste, wat op zijn beurt weer kan zorgen voor migratiestromen of conflicten.’
‘Tel daarbij op dat we in Nederland nog kampen met economische kwetsbaarheid en politieke instabiliteit, dan heb je al een paar ingrediënten bij elkaar die ervoor kunnen zorgen dat een situatie flink kan escaleren. En ik denk in dat geval dat de Nederlandse samenleving vrij kwetsbaar is. We hebben de coronacrisis naar mijn mening onvoldoende geëvalueerd. Corona heeft gezorgd voor fragmentatie van de samenleving en afname van vertrouwen in de overheid, de media en wetenschap. Dat maakt het voor een overheid niet makkelijker om tijdens een échte crisis effectief op te treden. Ik vraag me ook af of de recente campagne van de overheid, over het noodpakket, voldoende urgentie in zich had om een mentaliteitsverandering bij mensen teweeg te brengen.’
Wat moet er dan gebeuren om die weerbaarheid te vergroten?
‘Het is heel belangrijk om na te denken over het inrichten van plaatselijke noodsteunpunten. Dat doen we ook al. Verder investeren we in defensie. Kritieke infrastructuren en publieke organisaties maken plannen over het omgaan met grote verstoringen. En we werken aan democratische weerbaarheid. Dat is alles bij elkaar een grote operatie waarmee we nog lang niet klaar zijn, maar we zijn in elk geval op weg. De budgetten die hiervoor zijn vrijgemaakt, zouden nog wel groter kunnen.’
Wat kunnen overheden doen om burgers weerbaarder te maken?
‘Nederland heeft een sterk verenigingsleven, met veel clubs die direct contact hebben met leden en indirect met hun familieleden. Dat is belangrijk, want die clubs weten veel van hun eigen leden, wie er kwetsbaar is, waar de individuele behoeftes liggen. Via dat netwerk kun je veel mensen bereiken. Landelijke én lokale overheden zouden dus nu al contact moeten leggen met die verenigingen en hen instrueren wat ze moeten doen in tijden van crises. Welke informatie kunnen die clubs verzamelen? En waar moet die informatie heen?’
René Kleijn, hoogleraar Industriële Ecologie: ‘We moeten veel zuiniger met energie omgaan en het zelf opwekken’
Nederland is afhankelijk van energie en grondstoffen uit het buitenland. Hoe nijpend is de situatie?
‘Nederland was in 2024 voor maar liefst 78 procent afhankelijk van het buitenland voor energie zoals aardgas, olie en steenkool. Ook bij veel belangrijke metalen en mineralen voor bijvoorbeeld batterijen en windmolens zijn we bijna volledig aangewezen op andere landen. Bij oorlog en sancties kunnen prijzen hier snel stijgen en grondstoffen worden minder beschikbaar. Hierdoor kunnen bedrijven tijdelijk stilvallen en dat is natuurlijk problematisch voor de industrie.’
‘Slechts een klein deel van de olie en het gas dat we in Nederland gebruiken, komt door de straat van Hormuz. Maar aangezien de markt van olie en gas een wereldmarkt is, schieten de prijzen ook bij ons omhoog. Een relatief klein land als Nederland kan deze kwetsbaarheid niet alleen oplossen. Er is echt een Europese aanpak nodig en die wordt langzaam maar zeker ook ontwikkeld.’
Heeft Nederland wel voldoende structurele maatregelen genomen na de Russische inval in Oekraïne en de toen snel stijgende energieprijzen?
‘Nederland is snel minder afhankelijk geworden van Russisch gas. Onder meer door vloeibaar gas uit andere landen te importeren, met name uit de VS, en gasopslagen beter te vullen. Maar bij deze afhankelijkheid van de VS worden nu terecht vragen gesteld.’
‘Het gasverbruik is de laatste jaren flink gedaald door besparing, isolatie en gebruik van meer duurzame energie. Maar het energiesysteem is nog niet schokbestendig: het stroomnet zit vol, opslag en flexibiliteit lopen achter en we zijn nog steeds afhankelijk van een paar grote energie- en grondstofleveranciers in de VS en China. Om een echt robuust energiesysteem te bouwen moeten we nog veel zuiniger met energie omgaan en veel meer energie zelf opwekken. Bijvoorbeeld door meer grote windmolenparken op zee. Ook moeten we inzetten op een echt Europees energiesysteem met veel meer verbindingen tussen de landen dan er nu zijn.’
De energietransitie kan ons minder afhankelijk maken van fossiele brandstoffen, maar er zijn wel veel schaarse materialen nodig. Maakt dat Nederland kwetsbaarder in crises zoals deze?
‘Er is een fundamenteel verschil tussen deze twee afhankelijkheden: op het moment dat de import van kolen, olie en gas stopt, hebben we vrijwel direct een probleem. Het klopt dat voor de bouw van zonnecellen en windmolens veel materialen nodig zijn, zoals lithium. Maar wanneer de import stopt, blijven de geïnstalleerde zonnecellen en windmolens nog vele jaren stroom produceren. Het probleem is in zo’n geval dus veel minder direct. Wel is het zaak om ook op het gebied van duurzame energie eigen expertise op te bouwen. Voor de stabiliteit en schokbestendigheid van het energiesysteem moeten we de risico’s goed spreiden en niet te afhankelijk zijn van een te beperkt aantal partners.’