Waar komen de stereotypen over Afrika vandaan?
In de zeventiende eeuw nestelen stereotypen over Afrika en haar bewoners zich diep in de Europese cultuur. Promovendus Matthias Lukkes gaat onderzoeken wat de rol van Nederlandse cultuur hierbij was.
In de zeventiende eeuw verbreekt de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden het monopolie van Spanje en Portugal op de wereldhandel. Als nieuwe hoofdrolspeler op het wereldtoneel verwerft de Republiek zich niet alleen een belangrijke handelspositie. Steden als Amsterdam en in mindere mate Rotterdam en Enkhuizen domineren de informatiemarkt. Veel invloedrijke kennis over hoe de wereld eruitziet, wordt hier geproduceerd, precies in een tijd dat stereotypen over Afrika en Afrikanen zich dieper in de Europese cultuur verankeren.
‘Ik wil weten hoe die twee ontwikkelingen samenhangen’, zegt Lukkes. ‘Op dit moment wordt breed aangenomen dat in de zeventiende eeuw Africanity in Europa wordt ‘uitgevonden’: het idee dat er zoiets is als een collectieve identiteit tussen de verschillende regio’s en de mensen op het continent, iets ‘Afrikaans’. Deze eerste vorm van Afrikaanse identiteit wordt gekarakteriseerd door negatieve stereotypen die het continent en haar mensen nog eeuwen zou achtervolgen, en gebruikt zouden worden om onder meer slavenhandel, landonteigening en koloniaal bestuur te rechtvaardigen. Wat nog niet goed is uitgezocht, is waarom dit nu juist in de zeventiende eeuw ontstaat.’
Nieuwe of bestaande stereotypen?
Om die vraag te beantwoorden, heeft Lukkes samen met zijn begeleider Michiel van Groesen een NWO M-beurs aangevraagd. Nu deze is toegewezen, wil hij zich verdiepen in een scala aan bronnen, van kaarten, gravures en reisbeschrijvingen tot netwerken van kooplieden. ‘Op die manier kan ik in kaart brengen wat er op de Europese markt verscheen en dus de beeldvorming beïnvloedde. Dat wil ik vervolgens vergelijken met wat daarvoor al bekend was. Is er een verschil tussen wat in Amsterdam in 1600 werd gepubliceerd en wat er in Portugal al een eeuw eerder rondging?’
Lukkes sluit daarmee aan bij een bestaand debat. In hoeverre ontstaan negatieve stereotyperingen van ‘Afrikanen’ in de koloniale wereld van de zeventiende eeuw? Lukkes: ‘Sommigen zien ze als een versterking van beelden die al teruggaan tot de oudheid, Arabische middeleeuwse reisliteratuur of Italiaanse en Iberische werken uit de Renaissance-tijd. Anderen zeggen dat er echt iets verandert in de koloniale tijd, waarbij stereotypen inherent worden gelinkt aan ideeën over beschaving en cultuur. Ik ben benieuwd hoe dat zich precies ontwikkelt als je er nadrukkelijker naar gaat kijken. Waar vindt een omslag plaats, en vooral: waarom?’
Netwerk rond Afrika
Daarbij kijkt Lukkes nadrukkelijk naar de wereldwijde informatievoorziening. Lukkes: ‘We zijn tot nu toe erg druk bezig geweest met boekdrukkers in Amsterdam en de vraag wat zij wel of niet drukten. Ik wil breder kijken hoe kennis tot stand komt, van de Afrikaanse kusten tot in de Amsterdamse drukkershuizen. Lokale informanten die informatie doorgeven over het binnenland waar dan nog geen Nederlander komt, verschijnen voortdurend in Nederlandse brieven, rapporten en reisbeschrijvingen. Welke rol speelt deze informatie in het scheppen van nieuwe ideeën, en zien we een verandering door de tijd hoe lokale informanten worden beschouwd en behandeld? In de compagniearchieven wil ik dit achterhalen.’