Klimaatoplossingen, kwetsbare systemen: wie betaalt uiteindelijk de prijs?
De invoering van maatregelen om de gevolgen van klimaatverandering te beperken wordt vaak gepresenteerd als urgent en noodzakelijk. Maar in de praktijk kunnen zij ook onverwachte gevolgen hebben voor het dagelijks leven van mensen. LUC-onderzoeker Bernardo Almeida onderzoekt wat er gebeurt met de landrechten van kwetsbare groepen wanneer klimaatmaatregelen samenkomen met fragiele bestuurlijke systemen.
Verder kijken dan de letter van de wet
Het begint zelden bij abstracte theorie. Bernardo’s onderzoek bouwt voort op jarenlange studies naar landrechten in landen als Mozambique, Oost-Timor, Afghanistan en Zuid-Soedan. Daarbij viel hem een terugkerend patroon op: klimaatverandering is niet alleen een milieuvraagstuk, maar ook een juridisch en sociaal vraagstuk dat direct raakt aan het recht van mensen op land.
‘Veel klimaatmaatregelen, zoals zeeweringen, drainagesystemen of de verplaatsing van gemeenschappen, vereisen land om uitgevoerd te kunnen worden. Daardoor hebben ze vrijwel altijd gevolgen voor iemands landrechten.’
Wat op het eerste gezicht een technische ingreep lijkt, verandert al snel in een politiek en menselijk dilemma. Het verplaatsen van een gemeenschap uit een gebied dat regelmatig overstroomt, betekent bijvoorbeeld vaak dat mensen terechtkomen op grond die door anderen wordt gebruikt. Tegelijkertijd raken zij hun sociale contacten en bron van inkomsten kwijt. Zulke situaties zijn overal complex, maar in landen waar bestuurlijke en juridische systemen beperkt zijn toegerust om deze processen te begeleiden, en waar niet altijd rekening wordt gehouden met de stemmen en rechten van alle betrokkenen, kunnen spanningen verder oplopen. De gevolgen zijn daarbij vaak het grootst voor kwetsbare groepen.
In plaats van zich uitsluitend te richten op wet- en regelgeving, combineert Bernardo juridische analyse met inzichten uit veldonderzoek. Gesprekken met bewoners, beleidsmakers en overheidsfunctionarissen laten zien hoe besluiten in de praktijk tot stand komen en hoe deze worden ervaren door degenen die ermee te maken krijgen. ‘De wet in de praktijk verschilt, in positieve én negatieve zin, vaak sterk van wat er in wetboeken staat.’
Gesprekken met bewoners van informele nederzettingen maken bijvoorbeeld duidelijk dat juridische systemen vaak niet zijn ontworpen om hun behoeften en problemen te adresseren. Tegelijkertijd helpen gesprekken met overheidsfunctionarissen om beter te begrijpen met welke beperkingen zij te maken hebben bij de uitvoering van de wet.
Wie draagt de kosten?
Een van de meest urgente vragen binnen Bernardo’s onderzoek lijkt eenvoudig, maar is dat allerminst: wie betaalt de prijs van de invoering van deze maatregelen?
Vaak zijn dat juist de meest kwetsbare gemeenschappen. Beleidsmaatregelen die bedoeld zijn om risico’s te verminderen, kunnen onbedoeld bestaande ongelijkheden versterken. In Mozambique werd bijvoorbeeld een voorstel gedaan om geen landrechten meer te erkennen in gebieden met een hoog klimaatrisico. Maar zoals Bernardo opmerkt: ‘Wie wonen er in die gebieden? Meestal mensen die zich geen woonplek op een veiligere locatie kunnen veroorloven.’
Voor veel mensen moet het risico op een overstroming eens in de zoveel jaar worden afgewogen tegen directe behoeften zoals voedsel, inkomen en toegang tot onderwijs. Het intrekken van landrechten onder het mom van het beschermen van de lokale bevolking kan daardoor uiteindelijk meer schade aanrichten dan voorkomen.
Het belang van een zorgvuldig proces
Als er één thema is dat als een rode draad door zijn onderzoek loopt, dan is het het belang van proces. Niet het meest spectaculaire onderwerp, geeft Bernardo toe. ‘Mensen raken al verveeld zodra je over administratieve procedures begint’, maar het is wel een cruciaal onderwerp.
Zonder duidelijke richtlijnen worden beslissingen over verhuizing, compensatie of landgebruik vaak ad hoc genomen. In het onderzoek, dat Bernardo samen met collega Carolien Jacobs uitvoerde, concludeerden zij bijvoorbeeld dat het proces waarmee de staat in Mozambique grond kan onteigenen voor publieke doeleinden niet volledig in de wet is uitgewerkt.
Wanneer de overheid bijvoorbeeld grond nodig heeft voor een nieuw drainagesysteem om overstromingen te voorkomen, bestaat er geen wettelijk vastgelegd mechanisme dat ambtenaren stap voor stap begeleidt bij het identificeren van landrechten, het consulteren van betrokken bewoners en het vaststellen van compensatie.
Zonder duidelijke juridische kaders worden deze processen grotendeels geïmproviseerd. En juist in fragiele contexten pakt improvisatie vaak nadelig uit voor degenen met de minste macht.
Goed ontworpen procedures kunnen daarentegen ruimte creëren voor participatie en verantwoording. Ze bieden zowel burgers als overheidsfunctionarissen houvast.
‘Er is geen garantie dat de overheid zich aan haar eigen wetten houdt,’ zegt Bernardo. ‘Maar zonder deze structuren wordt alles willekeurig.’
Van veldonderzoek naar de collegezaal
Bij Leiden University College blijft dit onderzoek niet beperkt tot het veld. Het vormt een directe inspiratiebron voor onderwijs en research clinics die Bernardo samen met studenten ontwikkelt, en beïnvloedt hoe zij de ‘Global Challenges’ benaderen.
Praktijkvoorbeelden brengen de complexiteit van de werkelijkheid naar de collegezaal en dagen vereenvoudigde verhalen uit. Studenten worden aangemoedigd om vraagstukken vanuit verschillende perspectieven te bekijken (juridisch, politiek en sociaal) en open te blijven staan voor onzekerheid.
Die houding is essentieel. Zoals Bernardo zegt: ‘Het is gemakkelijk om tijdens colleges sterke overtuigingen te hebben. De praktijk maakt duidelijk hoe weerbarstig complexe problemen kunnen zijn’.
Misschien beginnen betekenisvolle acties om de gevolgen van klimaatverandering te beperken juist daar: niet alleen bij oplossingen, maar bij een dieper begrip van de gevolgen die zij met zich meebrengen.