AI als luisterend oor: behulpzaam of riskant?
Steeds meer mensen wenden zich tot AI als ze zich gestrest, angstig of somber voelen. Onderzoekers van de Universiteit Leiden onderzochten hoe en waarom mensen chatbots gebruiken voor emotionele steun. Hun conclusie: AI voorziet in een duidelijke behoefte, maar brengt ook belangrijke risico’s met zich mee.
Wie midden in de nacht ergens mee zit, kan meestal niet zomaar een therapeut bellen. Een chatbot een berichtje sturen kan wel. Praten over je gevoelens met een machine klinkt misschien nog ongewoon, maar wordt steeds gebruikelijker.
‘Mensen zoeken steun wanneer ze zich overweldigd voelen’, zegt onderzoeker Natalia Amat Lefort. Chatbots zijn dag en nacht beschikbaar, oordelen niet en zijn vaak gratis.
Wie gebruikt AI als luisterend oor?
De onderzoekers ondervroegen 4.600 deelnemers uit verschillende Europese landen. Ze vroegen of mensen AI gebruiken voor emotionele steun en waarom. De deelnemers deelden ook voorbeelden van prompts die ze aan chatbots gaven, waardoor de onderzoekers inzicht kregen in echte gesprekken met AI. ‘We wilden begrijpen hoe mensen deze systemen daadwerkelijk gebruiken’, zegt Amat Lefort.
Uit het onderzoek blijkt dat de meeste mensen AI gebruiken om om te gaan met stress en angst. Ook relatieproblemen komen vaak voorbij. ‘We zagen veel vragen zoals: “Ik heb problemen met mijn partner, wat moet ik doen?”’, zegt onderzoeker Flor Miriam Plaza del Arco. Zij voerde het onderzoek uit samen met Amat Lefort, Mert Yazan en Amanda Cercas Curry.
Chatbots zijn dag en nacht beschikbaar, oordelen niet en zijn vaak gratis.
Niet iedereen is overtuigd
Het gebruik van AI verschilt per land. In de Verenigde Staten en het Verenigd Koninkrijk maken meer mensen er gebruik van, terwijl landen als Nederland en Frankrijk terughoudender zijn. ‘In Europa zijn mensen vaak voorzichtiger met het delen van persoonlijke informatie’, verklaart Plaza del Arco.
Opvallend genoeg blijken mensen met een hoger inkomen AI vaker te gebruiken en er meer vertrouwen in te hebben. ‘We verwachtten dat AI ondersteuning toegankelijker zou maken voor iedereen’, licht Amat Lefort toe. Volgens de onderzoekers kan dit verschil samenhangen met een eerdere kennismaking met nieuwe technologieën en betere digitale vaardigheden. Ook mensen tussen de 25 en 44 jaar, getrouwde- en religieuze personen blijken AI vaker te gebruiken voor emotionele steun en daar positiever over te denken.
We moeten moeilijke gesprekken leren voeren
De resultaten laten zien dat er behoefte is aan veilige plekken waar mensen hun emoties kunnen delen. ‘Mensen willen zich kunnen uiten zonder beoordeeld te worden’, zegt Amat Lefort.
Psychotherapeut en universitair docent Kelly Ziemer, die niet betrokken was bij het onderzoek, herkent dit uit haar praktijk. Volgens haar wenden veel mensen zich niet alleen tot AI omdat het gemakkelijk beschikbaar is, maar ook omdat gesprekken met anderen soms lastig voelen. ‘Mensen hebben vaak het idee dat ze niet de vaardigheden of emotionele ruimte hebben om moeilijke gesprekken te voeren’, legt ze uit. ‘Het kan ongemakkelijk voelen om iemand te vertellen dat je gevoelens zijn gekwetst.’
AI kan dan een veilig alternatief lijken, maar dat brengt ook risico’s met zich mee. ‘Als mensen hun emoties vooral verwerken met een chatbot, ontwikkelen ze mogelijk niet de vaardigheden die nodig zijn om met anderen in gesprek te gaan’, waarschuwt Ziemer. Juist de ongemakkelijke maar betekenisvolle gesprekken zijn belangrijk voor relaties en persoonlijke ontwikkeling.
‘Als antwoorden altijd direct beschikbaar zijn, kunnen we het vermogen verliezen om niet meteen alles te weten’
Omgaan met onzekerheid
De onderzoekers benadrukken dat AI geen vervanging is voor professionele hulp. ‘Deze systemen zijn niet ontwikkeld om emotionele zorg te bieden’, geeft Plaza del Arco aan.
Daarnaast zijn chatbots vaak erg meegaand. Daardoor kunnen ze bestaande overtuigingen van gebruikers bevestigen en zelfs afhankelijkheid in de hand werken. In ernstige situaties herkennen ze bovendien niet altijd wanneer professionele hulp nodig is.
Volgens Ziemer kan de voortdurende beschikbaarheid van AI ook invloed hebben op hoe mensen omgaan met onzekerheid. ‘Als antwoorden altijd direct beschikbaar zijn, kunnen we het vermogen verliezen om niet meteen alles te weten’, zegt ze. ‘In echte relaties krijgen we ook niet altijd direct reactie. We moeten leren die onzekerheid te verdragen en ermee om te gaan.’
Kritisch blijven
AI kan nuttig zijn, maar vraagt om een zorgvuldige omgang. ‘Het kan ondersteuning bieden, maar vervangt menselijk contact niet’, zegt Plaza del Arco. Ziemer sluit zich daarbij aan. Amat Lefort vat het als volgt samen: ‘AI kan op het moment zelf helpen, maar mensen moeten altijd kritisch blijven op wat het hen vertelt.’