Studenten maken turbulent verleden van vliegveld Valkenburg zichtbaar
Voormalig vliegveld Valkenburg zit tjokvol geschiedenis. Romeinen verdedigden hier hun rijk, Duitsers landden er in 1940 en de Koude Oorlog werd hier tastbaar. Op het terrein komen duizenden woningen. Studenten uit Leiden en Delft onderzoeken hoe ze dit verleden zichtbaar kunnen maken.
De betonnen uitkijktoren in de verte herinnert eraan dat hier lange tijd een vliegveld was gevestigd. Nu scheren er drones van een particulier bedrijf over het terrein, zetelen er innovatieve startups in de loodsen en komen er wekelijks nog honderden bezoekers naar de TheaterHangaar voor de musical Soldaat van Oranje. ‘Dit is een heel bijzonder gebied’, zegt archeoloog Richard Jansen. Met zijn studenten bivakkeert hij hier al drie dagen als sluitstuk van de collegereeks Landscape Heritage.
Noordgrens Romeinse rijk
De Leidse archeologiestudenten volgen dit vak samen met studenten Landschapsarchitectuur van de TU Delft. Hun opdracht: hoe kan de rijke historie van voormalig vliegveld Valkenburg zichtbaar worden voor bewoners en bezoekers van de nieuwe woonwijk Valkenhorst? In dit gebied verdedigden de Romeinen kort na het begin van de jaartelling twee eeuwen lang de Limes, de noordgrens van het Romeinse rijk. Dat deden ze onder andere vanuit een omvangrijke legerplaats die hier lag. Archeologen vonden hier veel resten terug, zoals paalsporen, greppels en houten funderingen, aldus Jansen. Mogelijk hangt de aanwezigheid van het kamp samen met de verovering van Brittannië vanaf 43 na Christus.
-
1946, militairen met radarapparatuur. Collectie Anefo/Nationaal Archief -
1951, oefening op het vliegveld. Nationaal Archief -
De Britse premier Churchill komt op 6 mei 1948 aan op het vliegveld. Nationaal archief -
1968, op het vliegveld arriveren twee Neptunes. Collectie Spaarnestad/Nationaal Archief.
Koude Oorlog
In de twintigste eeuw speelde dit terrein opnieuw een belangrijke rol door de aanleg van vliegveld Valkenburg. Duitse parachutisten landden op 10 mei 1940 precies hier en bouwden niet lang daarna een reeks bunkers als onderdeel van de Atlantikwall. Na de Tweede Wereldoorlog diende het vliegveld in de Koude Oorlog als basis voor vliegtuigen die Russische onderzeeërs moesten opsporen. Aan de studenten de opdracht om de verschillende verhalen vanuit een overkoepelend concept terug te laten komen in de nieuwe wijk. Jansen: ‘We dagen ze uit om meer te doen dan alleen informatieborden te ontwerpen. Studenten gaan hierover discussiëren met input van lokale stakeholders zoals ambtenaren van de gemeente en de provincie.’
Schurende interesses
Vandaag begeleidt Jansen de studenten samen met Gerdy Verschuure, universitair docent Landschapsarchitectuur aan de TU Delft. Verschuure is enthousiast over de inmiddels jarenlange samenwerking die voor een mooie kruisbestuiving zorgt. ‘Mijn studenten kunnen ontwerpen, maar hebben minder ervaring met erfgoed. Hier leren ze hoe je erfgoed zichtbaar maakt in het landschap. Later zullen ze in hun werk ook met andere disciplines moeten samenwerken.’
Jansen: ‘Mijn archeologiestudenten leren hoe ze verhalen over het verleden moeten vertellen. Maar ze hebben weer minder ervaring met ontwerpen en het vertalen van die verhalen naar beelden. Hier leren ze hun plannen op elkaar af te stemmen. Archeologen denken vaak in duizenden jaren, bouwkundigen in een paar honderd jaar. Dat schuurt soms, maar dat maakt de samenwerking juist interessant.’
Bunkerbos
Als voorbeeld noemt Verschuure het Bunkerbos vlak bij het voormalige vliegveld. ‘Hier staan monumentale bunkers uit de Tweede Wereldoorlog. De overwoekerende bomen en planten beschadigen de bouwwerken. Archeologiestudenten denken aan de monumentale waarde en willen de bunkers beschermen. Soms moet er dan wat groen worden weggehaald. Studenten landschapsarchitectuur zijn juist eerder geneigd om het groen te behouden.’ Jansen noemt een ander voorbeeld: ‘Archeologen zijn vaak van de voorzichtige nuance en willen veel uitleggen. Ontwerpers willen vooral een helder en overzichtelijk beeld. Nu moeten ze er samen uitkomen en keuzes maken.’
-
In de groepjes zijn de studenten uit Leiden en Delft gemengd. Links Berent, Gaëlle, Lara en Luc. -
-
Richard Jansen en Gerdy Verschuure. -
-
Vliegtuig bij de TheaterHangaar -
Foto: Wikimedia
Parachutes als lampen
Op deze dag werken alle acht groepjes studenten nog hard aan hun ontwerpen die ze die middag zullen presenteren. Een van die groepjes buigt zich over een grote kaart van het gebied. Het zijn twee Leidse archeologiestudenten, Gaëlle en Berent, en bouwkundestudenten Lara en Luc van de TU Delft. Hun ideeën en ontwerpen weerspiegelen beide studies. Langs het kanaal op het terrein willen ze lampen aanbrengen in de vorm van parachutes. Ook willen ze replica’s van Duitse oorlogsvliegtuigen uit de kreek laten steken. Daarnaast denken ze aan borden met foto’s van Nederlandse soldaten en verhalen over hoe voor hen de Tweede Wereldoorlog begon. Berent: ‘We willen het grote narratief vertellen, maar ook inzoomen op de kleine persoonlijke verhalen.’
Waterwegen
Dit poldergebied kampt al lange tijd met een te lage grondwaterstand, aldus Lara en Luc uit Delft. Hun idee: leg kanalen aan op de plek van de voormalige landingsbanen. Die nieuwe waterwegen kunnen water afvoeren bij overvloedige regen of juist dienen als buffer bij droogte. ‘Ze zijn een fysieke reminder en een knipoog naar de oude structuren van het vliegveld’, aldus Lara. ‘Het waterpeil kun je ook zien als erfgoed’, merkt Berent op. Daarnaast willen ze met de aanleg van terpen verwijzen naar de Romeinse tijd.
Echte wereld
Archeologiestudent Gaëlle vindt het college een goede reality check: ‘Dit is geen theoretische opdracht meer, maar een ontwerp voor de echte wereld. Met alle beperkingen die daarbij horen, zoals rekening houden met de bestaande bouwplannen. Dat maakt het gecompliceerd, maar ook heel realistisch.’
Aan het eind van de dag pitchen alle groepjes hun plannen aan medewerkers van het Rijksvastgoedbedrijf, Erfgoedhuis Zuid-Holland, de gemeente Katwijk en de provincie Zuid-Holland. Zij reageren positief op de voorstellen en gaan kijken hoe ze deze kunnen meenemen in de daadwerkelijke inrichting van de wijk. Jansen blikt na afloop tevreden terug: 'Door transdisciplinair onderwijs krijgt erfgoed een plaats in dit gebied .’
Het college Landscape Heritage hoort bij het LDE-programma Global Heritage and Development. In Leiden is het onderdeel van de MA-track Applied Archaeology in samenwerking met Saxion Hogeschool. Vier docenten geven het college: naast Jansen en Verschuure zijn dat Leo van den Burg (TU Delft) en Peter Jongste (Saxion Hogeschool). De afgelopen jaren was dit college ook een project van het samenwerkingsverband Leren met de stad. Bekijk de site voor meer voorbeelden.